Google
Über dieses Buch
Dies ist ein digitales Exemplar eines Buches, das seit Generationen in den Regalen der Bibliotheken aufbewahrt wurde, bevor es von Google im
Rahmen eines Projekts, mit dem die Bücher dieser Welt online verfügbar gemacht werden sollen, sorgfältig gescannt wurde.
Das Buch hat das Urheberrecht überdauert und kann nun öffentlich zugänglich gemacht werden. Ein öffentlich zugängliches Buch ist ein Buch,
das niemals Urheberrechten unterlag oder bei dem die Schutzfrist des Urheberrechts abgelaufen ist. Ob ein Buch öffentlich zugänglich ist, kann
von Land zu Land unterschiedlich sein. Öffentlich zugängliche Bücher sind unser Tor zur Vergangenheit und stellen ein geschichtliches, kulturelles
und wissenschaftliches Vermögen dar, das häufig nur schwierig zu entdecken ist.
Gebrauchsspuren, Anmerkungen und andere Randbemerkungen, die im Originalband enthalten sind, finden sich auch in dieser Datei - eine Erin¬
nerung an die lange Reise, die das Buch vom Verleger zu einer Bibliothek und weiter zu Ihnen hinter sich gebracht hat.
Nutzungsrichtlinien
Google ist stolz, mit Bibliotheken in partnerschaftlicher Zusammenarbeit öffentlich zugängliches Material zu digitalisieren und einer breiten Masse
zugänglich zu machen. Öffentlich zugängliche Bücher gehören der Öffentlichkeit, und wir sind nur ihre Hüter. Nichtsdestotrotz ist diese
Arbeit kostspielig. Um diese Ressource weiterhin zur Verfügung stellen zu können, haben wir Schritte unternommen, um den Missbrauch durch
kommerzielle Parteien zu verhindern. Dazu gehören technische Einschränkungen für automatisierte Abfragen.
Wir bitten Sie um Einhaltung folgender Richtlinien:
+ Nutzung der Dateien zu nichtkommerziellen Zwecken Wir haben Google Buchsuche für Endanwender konzipiert und möchten, dass Sie diese
Dateien nur für persönliche, nichtkommerzielle Zwecke verwenden.
+ Keine automatisierten Abfragen Senden Sie keine automatisierten Abfragen irgendwelcher Art an das Google-System. Wenn Sie Recherchen
über maschinelle Übersetzung, optische Zeichenerkennung oder andere Bereiche durchführen, in denen der Zugang zu Text in großen Mengen
nützlich ist, wenden Sie sich bitte an uns. Wir fördern die Nutzung des öffentlich zugänglichen Materials für diese Zwecke und können Ihnen
unter Umständen helfen.
+ Beibehaltung von Google-Markenelementen Das "Wasserzeichen" von Google, das Sie in jeder Datei finden, ist wichtig zur Information über
dieses Projekt und hilft den Anwendern weiteres Material über Google Buchsuche zu finden. Bitte entfernen Sie das Wasserzeichen nicht.
+ Bewegen Sie sich innerhalb der Legalität Unabhängig von Ihrem Verwendungszweck müssen Sie sich Ihrer Verantwortung bewusst sein,
sicherzustellen, dass Ihre Nutzung legal ist. Gehen Sie nicht davon aus, dass ein Buch, das nach unserem Dafürhalten für Nutzer in den USA
öffentlich zugänglich ist, auch für Nutzer in anderen Ländern öffentlich zugänglich ist. Ob ein Buch noch dem Urheberrecht unterliegt, ist
von Land zu Land verschieden. Wir können keine Beratung leisten, ob eine bestimmte Nutzung eines bestimmten Buches gesetzlich zulässig
ist. Gehen Sie nicht davon aus, dass das Erscheinen eines Buchs in Google Buchsuche bedeutet, dass es in jeder Form und überall auf der
Welt verwendet werden kann. Eine Urheberrechtsverletzung kann schwerwiegende Folgen haben.
Über Google Buchsuche
Das Ziel von Google besteht darin, die weltweiten Informationen zu organisieren und allgemein nutzbar und zugänglich zu machen. Google
Buchsuche hilft Lesern dabei, die Bücher dieser We lt zu entdecken, und unterstützt Au toren und Verleger dabei, neue Zielgruppen zu erreichen.
Den gesamten Buchtext können Sie im Internet unter http : //books . google . com durchsuchen.
332.1 354-33
QDolmnbia |(nim«itu
itt ttt* ©ft# iUw nitrit
jLtbvanj
j&ptcial ff und
Witten ttnonymouftijj
Digitized by v^-ooQle
Digitized by
Digitized by
Die
Wolfenbütteler
Mittelniederdeutschen Versionen
der
Benediktinerregel
(\) j v J - <~ y " f
I
herausgegeben
Ernst A. Kock.
% 4
-!•>©<• I-
Wolfenbüttel
Albert Stichtenoth Nachf.
1903.
Digitized by v^.ooole
Inhalt.
Seite
Vorbemerkungen.III—IV.
Text.'. 1—112.
Anmerkungen und Berichtigungen.113—114.
Glossar.115—124.
Digitized by v^.ooQle
X?
Vorbemerkungen.
3
•v
■o
r
i
-X>
1. Von den drei mir bekannten mittelniederdeutschen Ver¬
sionen der Benediktinerregel sind die beiden in Wolfenbütteier
Handschriften bewahrten hier abgedruckt, die dritte, in einer Ebs-
torfer Handschrift, zum Vergleich und beim Anfertigen des Glos¬
sars mit herangezogen worden.
2. A. Die Papierhandschrift Aug. 71.22 in Folio, 29 ! / 2 cm.
hoch, 21 cm. breit, besteht aus -286 Blättern, von welchen Bl.
92b—113b unseren Text enthalten. Der lateinische Text steht
in derselben Hs. auf Bl. 2a—36b. Bl. 101 und 110 sind nach¬
träglich eingeschaltet worden und enthalten in jüngerer Hand
einen Teil vom Kapitel XVII, das ganze Kap. XVIII, den Schluss
des Kap. LX, die ganzen Kapp. LXI, LXII und den Anfang des
Kap. LXIII. Diese Abschnitte sind hier ohne Durchschuss ge¬
druckt. Die Hs. stammt aus der Mitte des 15. Jahrhunderts.
Vgl. v. Heinemann Die Handschriften der herzogl. Bibliothek
zu Wolfenbüttel III 374 No. 2701.
3. B. Die Papierhandschrift Aug. 29.3 in Quarto, 20*/ 2 cm.
hoch, 14Vi cm. breit, enthält 179 Blätter. Der niederdeutsche
Text der Regel ist auf Bl. 83a—179b kapitel- oder abschnitts¬
weise gegeben. Vor jedem mit roter Initiale beginnenden Ab¬
schnitte steht das entsprechende lateinische Stück. Der nieder¬
deutsche Teil des Kap. LIX wurde überschlagen und befindet
sich nach dem Schluss der Regel, auf Bl. 178b—179a. Beim
Beschneiden der Blätter sind einige Randbemerkungen verstüm¬
melt worden. Die Hs. ist etwas jünger als die unter 2. bespro¬
chene. Vgl. v. Heinemann Handschr. IV 345 No. 3325, Borch-
ling Dritter Reisebericht (Nachrichten von d. kgl. Ges. d. Wiss.
zu Göttingen, Phil.-hist. Kl., 1902), S. 99.
Drei Hss.
Erste Wol-
fenbütteler
Hs.
Zweite Wol-
fenbütteler
Hs.
3T7S8X)
Digitized by v^-ooQle
iv
Vom
Schreiber
gemachte
Verbesse¬
rungen.
Zusammen¬
schreibung
und Tren¬
nung, Inter¬
punktion,
u. s. w.
Ebstorfer
Hs.
Glossar.
4. In beiden Hss., besonders in B., sind Verbesserungen
recht zahlreich. Die betreffenden Buchstaben u. s. w. sind dabei
schwarz oder rot durchstrichen (unterstrichen, expungiert) oder
übersudelt oder mehr oder weniger ausgewischt. Zuweilen ist
das Verschriebene neben der Verbesserung stehen geblieben. Die
vom Schreiber selbst korrekt und deutlich gemachten Änderungen
sind nur in einzelnen Fällen von mir in den Fussnoten erwähnt.
5. In den Hss. stehen die Präpositionen häufig sehr nahe
bei dem folgenden Worte, ohne dass dies im Abdruck angegeben
wäre. Ähnliches gilt von Schreibungen wie fcalme = fcal me.
Zufällige Trennungen, bei denen kein Zweifel möglich ist, werden
nicht berücksichtigt. Dagegen setze ich einen Bindestrich zwi¬
schen solche in den Hss. regelmässig getrennten Wortteile, die
wir zusamtnenzuschreiben gewohnt sind. Grosse und kleine An¬
fangsbuchstaben sind öfters schwer zu unterscheiden. Die Kapitel-
ziffem sind von mir obenangestellt; wegen der Anordnung in
den Hss. vgl. die Fussnoten zu 10:6 und 25:21. Die Inter¬
punktion rührt selbstverständlich zum grössten Teil von mir her.
6. E. Mit diesem Buchstaben bezeichne ich die ungefähr
gleichzeitige Ebstorfer Papierhandschrift VI, 11 in Quarto. Sie ist
24 cm. hoch, 17 cm. breit und enthält 56 (57) Blätter. Die Bene¬
diktinerregel, niederdeutsch, mit lateinischen Kustoden und kurzen
Sätzen, steht auf S. 1—68. Vgl. Borchling Erster Reisebericht
(Nachr., 1899), S. 180.
7. Das Glossar nimmt aus den drei Versionen nur solche
Wörter, Ausdrücke, Formen und Bedeutungen auf, die in dem
Lübben-Waltherschen Wörterbuche (Norden und Leipzig 1888)
gar nicht oder doch ungenügend erwähnt sind — sei es, dass
sie absichtlich oder aus Versehen ausgelassen wurden, oder dass
sie wirklich unbekannt waren. Mehrere im Wörterbuche gestellte
Fragen finden im Glossar ihre Beantwortung. Verbalsubstantive
auf -ent (oder -en) nehme ich im allgemeinen nicht auf.
Digitized by QjOOQle
A. Wolfenbüttel, Herzogi. Bibliothek,
Cod. Aug. 71. 22 in Folio.
B. Wolfenbüttel, Herzogi. Bibliothek,
Cod. Aug. 29. 3 in Quarto.
Digitized by CjOOQle
(Prolog.)
[Bl. 92b] Du IS DE VOR-REDE IN DE REGELEN SANCH BeNEDICTI, DES HILGEN
VADERS.
|_|Or, fone, myt vlyte de bod dynes meyfters, Vnde neghe dat
ore dynes herten, Vnde entfa gherne de manynghe dynes
5 hylgen vaders, Vnde erwulle fe be-hendeliken, Vp dat du myt
arbeyde des behorfanzmes wedder to om komeft, van dem du
myt tracheyt des vnhorfammes byft ghe-gan! Hir-vnzme wert nu
myn rede to dy ghe-dan, de du dar vor-fakeft der eghen wolluft,
Vndtf wult denen dem waren konnyghe Cimfto dem heren, Vnd^
io nynzpft to dek de ftarken vnde fchynbaren wapentor des 1 be-hor-
fanzmes. To dem erften wat du gudes Werkes be-ghynft, dat du
dat myt y/meghem bede van godde byddeft to wullenbryzzgende,
de dar vs heft rede ghe-no^men in den tal der lerne, dat he nycht
wan eer werde be-drouet van vfen bofen werken. Wente van
15 fynenz gude fchulle we alle tyd fyn be-horfam, vp dat he nicht
allene alfe eyn tornych vader eruelos make dat kynt, funder dat
ok nu/zzmer van vnfen bofen werken fo ghe-reytzet werde, de dar
de bofeften knechte let to der ewyghen pyne, de ome nych vol-
gen wolden to der ewyghen ere.
2o JJJr-vnzme wy ichtefwanne fchullen vp-ftan, alfe vns erwecket de
feryfft vnde feght: „Nu ys de tyd, dat wy up-ftan van dem flape“
— myt openen oghen to dem gotliken lechte vnde hören enkede
de ftemne der hylgen ferifft, alle daghe vns wernende vnde feg-
gendc: „Ho're gy hude fyne ftemmen, vor-hardet nicht iuwe
25 herte!“ Vnde auer: „Wede oren hat to ho°rende, de ho'rewatde
geyft fprikt to der hylgen kerken!“ Vnde wat fecht he? „Komet,
1 Hs. wapen tordes.
Digitized by v^ooQle
(Prolog.)
HlR BEGU/VT SICK DE VOR-REDE SANCTl BfNfDICTI ABBAUS JN DE
REGELEN DE/? MOANEKE.
OSone, höre myd andachte de gfrebode dynes meyfters! Neghe
^dat ore dynes herte«, vn de entfanghe willychliken vn de wllen-
bringhe myt werke« f de vor-mannighe dynes mylden vaders, up
dat du vor-myddelft deme arbeyde der Ghehorfamheyt mogheft
wedder-keren to gode, van weine du vor-myddelft trachheyt der
vnhorfamheyt aff-ghe-keret wereft! To dyk denne werde« ghefchycket
myne worde, de du dyne« eghen willen vor-fakeft, vn de myt den
alderfterkeften vnde fchine«de« wapene« der ghehorfamheyt willeft
rydderliken ftriden vnder deme here« chrifto, deme warhafftighe«
koninghe. To deme erften wat du be-ghynneft van guden werken,
dat fcaltu begheren myt ftedem ghe-bede, dat id van gode vulle«-
bracht mote werden, vp dat he nu«imer en mote werde« van
vnfen quaden werken be-drouet, de vnf ghe-werdyghet heft to
reke«de i« den tal fyner kyndere. Wente alfo fcholle we alle tyd
i« fyne/w anghefichte vnde denfte van fynen gude« ghaue« in vnf,
dat he nicht alleyne vns, de w>e fyne kyndere fynt, nicht ent-
erue falfo en tornich vader, men ok alfe eyn vnfrochtlick here,
vor-tornet vor-myddelft vnfer qwatheyt, vnf nicht en-gheue alfe
bofen knechten den ewyghe« pyne«, de eme nicht volghe« wylle«
to der glorien.
De ander delinghe. 1
JJnde wente vnf de hilghe fcrifft vor-wecket vn de fecht: „Id is
nu de ftunde, dat vnf gheboret vp-to-ftande van deme flape“,
So latet vnf vp-ftaen, leuen brodere, vn de vnfe oghe« vp-doen
to deme gotlyken lechte, vn de latet vnf myd andechtighe« oren
hören, wat to vnf vor-monet 2 de gotlyke fte«me, de fdaghetlyken
to vns ropet vnde fecht: „Iffet dat gy huden hören fyne ftemne,
' Über dem vorangehenden lat. Abschnitte steht: De ander diftinctio. " monet¬
är vier ersten Buchstaben sind undeutlich.
1 *
Digitized by
Google
[Bl. 83 a]
5 [y Bl. 83b]
10
15
[f Bl. 84a]
20
25
[f Bl. 84 b]
4
A.
fone, vnde höret mek; ek wyl gyk leren den vrochten goddes.
Lopet de wyle dat gy hebbet dat lecht des leuendes, dat [gyk] de 1
dufternyffe des dodes nycht be-grype!“
Vnde ok mangkt der fa/nmyz/ghe fynes Volkes vnfe here vraghet
5 fynen arbeyder, to dem he fo ropet, vnde fprikt drade auer: „we
ys de mynfche, de dar dat leuent wel vnde be-ghert to feynde
de guden daghe?“ Horft du dyt vnde antwordeft: „dat byn yk“,
So feght dek god vnde feght: „Wultu hebben dat wäre vnde
ewyghe leuent, fo ftylle edder fture dyner tunghen van dem bofen
|tBi.93a|io Vnde fdyne lyppen, dat fe nycht enfpreken droghen. Kere dik
van den bofen werken, vnde do gude; foke den vrede vnde volglie
deme! Do gy dyt, fo ys myn oghe ouer gyk, Vnde myn oren
to iuwem bede; Vnde ere gy my anropen, fo fpreke yk: hir byn
yk.“ Wat ys foyter wan duffe fte/nmen des heren, de vs fus to
15 fyk ladet, leuen broydere? Seed, myt fyner myldycheyt be-tekent
he vs den wech des leuendes.
JJar-na wan wy den ghe-ghort hebben vfe 2 lenden myt dem louen
edder myt den wulbringenden guden werken, fo ga wy vor-
myddelft dem leyde des ewangelii fyne weghe, vp dat wy on
20 feyn moghen in fyne/n ryke, de vs hat ghe-effchet. Wyl wy auer
nu wonen in dem hufe fynes rykes, dar kome wy nicht funder
myt guden werken.
Des vraghe wy den heren myt dem propheten vnde fegghen:
„Here, we fchal wonen in dyne/n hufe, edder we fcal rawen in
25 dinem 3 hylgen berghe?“ Broder, na duffer vraghe fo höre wy den
heren fus antwerden vnde fegghen, wyfende den wech deffes
hufes: „De dar in-geyt ane funde vmbevlecket Vnde werket recht-
uerdycheit; We dar fpryckt de warheyt in fyne/n herten vnde
nycht deyt drogen mit fyner tungen, vnde 4 fynen euen-criften nu
30 neyn boyfe hat ghe-dan, Vnd nycht one het vnwerdychet, Vnde
den bofen geyft myt alle fynen tofchundynghen ghans vor-dryfft
vt fyne/n herten vnd? vor-nychtiget, Vnde fyne cleyne danken
vnfem leuen heren je/u chxifto 5 to-ghe-worpen;
1 gyk de wurde zuerst ausgelassen; de wurde über der Zeile nachgetragen.
2 vfe über rot durchstochenem de. a dinem ; / aus e verbessert. 4 vnde mit
roter Tinte aus vnfe verbessert. 6 jhü xpö rot unterstrichen.
Digitized by CjOOQie
B.
5
vnde en wyllen iuwe herte nicht vor-harde«!“ Vnde in ener
anderen 1 ftede: „De oren heft to hörende, de höre wad de gheyft
fecht de kerken: Komet, gy kyndere, vnde höret my; den vrochten
godes fchal ik yw leren. Lopet de wyle dat gy hebben dat licht
des leuendes, up dat yw de duftemiffe des dodes nicht en befanghe!“ '>
ynde der velheyt fynes Volkes, to welkem he dyt ropet, So fpreket ^ Bl Soa ^
he over: „we is de minfche, de dat leuent wyl vnde beghert
guder daghe?“ Efte du dat horeft, dar-up antwerdeftu: „1k“.
So fecht god to dy: „wultu hebben dat war vnde ewyghe leuent,
So fwych vn de fture dine tunghe« van quade vnde dyne lyppen, in
de fe neyne bedrechniffe en fpreken. Kere van deme quaden,
vnde do dat gude; foke den vrede vnde volghe eme na! vnde
wan gy dat don, fo fynt fmyne oghe« vp gyk, vnde myne oren |fBl. 8r»b|
to iuwe« ghe-beden; vnde alfe gi mi an-ropen, fo fcal ik fpreken:
„Seet, ik by iw.“ Wad if vnf foter, alder leuesten broder, dan 15
duffe ftemne vnfes heren, de vnf alzo to fyk ladet? Seet, vnfe
here be-wyfet vnf vt finer gudlicheyt de« wech des leuendes.
latet den vnfe lenden gorden myt dem ghe-louen vnde myt hol-
dinghe guder werke, vnde laet vns wanderen fyne wcghe, fo vns
dat ewa«geliu«i leydet, up dat wy werdich moten werden ene to 20
fchouwende in fynem rike, de vns ghe-ladet heft in des rykes
hufe. iffet dat wy dar wonen wyllen, fo enmoghe wy dar nicht
körnen wan myt guden werken. I B1 g6a ^
|Jen late vns den here« fraghen vnde fpreke« myt dem Pro¬
pheten: „Here, we fcal wonen in dynem hufe, efte we fcal 25
rowen in dynem hilghen berghe?“ Na duffer fraghe, fo höre
we, wo vnfe here vns antwordet vnde wyfet vns de« wech des
fulue« hufes vnde fpricket: „Qui in — We dar ingheyt ane vlecken
vnde werket de rechtycheyt; de de warheyt fpricket i« fynem
herte«; de fynem neghesten neyn ouel ghe-dan heft; de den :io
bofen vyent myt fynen bofen raden van fynem herten vor-dreuen
heft vnde to nichte maket heft, vnde fyne kleyne« danke« be-holt
vnde nedder ghe-worpen ho e ft tho chrifto;
1 Hs. orderen.
Digitized by v^ooQle
6
A.
De dar god vrochten, vnde in oren werken fik 1 nycht erheuen,
Sünder de guden werk nycht van on, men 2 van godde werden
ghe-dan, Vnde on dar-vmme eren, vnde fpreken myt dem Pro¬
pheten: Nycht vns, here, nicht vns, funder dynem name/z gyf
5 ere!“ Vnde 3 alfe funte paulws 4 vp fynes fulues lere nycht en
achtet, fegghe/zde: „van der gnade goddes fo byn yk dat, dat ek
byn“. Vnde echt fprykt he: „de fek vor-ro'me, de ro'me in god.“
Vnde vfe here fpryckt in dem ewangelio: „We myne wort höret
vnde erwult fe myt den werken, den wyl ek iyken eynem wyfen
io manne, de fyn hus buwet vp den fteyn. De vloyte quemen, De
wynde weygeden vnde ftormeden an dat hus, vnde vel nycht,
Wente o®t was wol gruntveftet vp den fteyn.“ So dyt vnfe here
erwullet, fo beydet he alle tyd my[t fy]nen 5 hylgen manyghen,
[f Bl. 93b] wo we ome antworfden myt den werken.
15 Hir-v/nme wert vryget dat leuent van godde to eyner be-kerynghe,
alfo de apoftel fecht: „en weyft du nycht, dat de dult goddes
dek brynkt to der ruwe?“ wente de mylde here fprygkt: „Ek en
wyl des funders doyt nycht, Sünder dat he fek be-kere vnde leue.“
D° wy vnfen heren aldus ghe-vraghet hadden van dem be-fytter
20 fynes hufes, do horde we dat boed der woninghe. 1s nu dat
we wullenbryngen dat a/nmecht des be-fytters deffes hufes, fo
werde wy eruen des rykes der hynzmele. Hir-vwme fculle we
be-reden vfe lycha/rame vnde vfe herte to ouez/de rytterfcop an
den boden des horfazzzmes. Vnde wat vs vnmoghelyk ys van
25 naturen weghen, So fchulle we vfen heren bydden, dat he vns
hulpe do, edder geue fyne gnade. Vnde wille we vleen de pyne
der helle, vnde to dem ewyghen leuende komezz wyllen, De wyle
wy kuzznen vnde nochten fyn in dem lycha/zzmen, vnde erwullen
moghen goddes boed, fo ys vns no e t to werkezzde dat vns ewy-
30 ghen moghe vromen vnde nutte fy.
Dar-vmme wille*' we fetten eyne 7 fchole des gotlyken deynftes;
In der nycht fcarpes, nycht fwares hope we an en fy. Jodoch
weret dat van redelken faken weghen dorch laftere edder dorch
1 fik über der Zeile. 2 men aus mer verbessert. a Hs. Vnfe\ vgl. S. 4
Z. 29, Fussnote. 4 paul9 rot unterstrichen. 5 Hs. mynen. “ Hs. fculle mit
übergeschriebenem wille. 7 Hs. de mit übergeschriebenem eyne.
Digitized by Google
B.
7
JJe de god aldus fruchten, vn de fyk erer guden werke nicht en
erheuen, funder de-fuluen ghuden werke nicht van fyk fuluen,
funder van gode werden ghedan, vn de ene dar-vmme eren, vn de
fpreken myt 1 deme propheten: Nicht here, nicht vns, funder dyneme
namen ghyf de ere!“ Vnde alfe funte pawel van fyner lere
nicht tho fyk en achtede, do he fprack: „van der gnade godes
byn ik dat ik fbyn.“ Vnde in ener anderen ftede fedhthe: „We
fyk vorfrouwen wel, de fcal fyk in den heren frouwen.“ Ok fecht
vnfe leue here in deme ewangelio: „de myne wort hört vn de de
erwllet, den wyl ik ghe-lyken eynem wyfen manne, de fyn hus
ghebuwet heft up den fteyn. de bulghe qwemen, de wynde
wegeden vn de ftotten an dat hus, vn de id envel nicht, weilte yd
was ghehantfefteghet vp den harden ften.“ Alfo vnfe here dyt
erfüllet, fo beydet he alle daghe myt fyner hilghen maninghe, wo
we eme antworden myt den werken.
JJorch dat wa e rt vns dat leuent van gode ghefriftet tho ener be-
kerynghe, alfe de apoftel fpryckt: „En weftu nicht, dat de dult
godes vnfes heren dy ladet to der ruwe?“ Vnde de mylde here
fpryckt: „Ik en wil nich des funders doet, funder he fyk bekere
vnde leue.“
Vort-mer: Do we denne vnfen heren vragheden van deme in-
woner fynes hufes, do horde we dat bot der ynwonynghe.
funder vor-vulle we dat a/nmecht des inwoncrs, fo werde wy
arfnamen des he/nmelrykes. Hyr-vmme fo fchollen vnfe herte
vn de vnfe lichamme be-red werden to der ouinghe der rydder-
fchop vnder den boden def horfammes; vn de dat dar vn-
fmoghelick is vnfer naturen tho dunde, dar fcholle we god vmme
bydden, dat he vns to hulpe kome myt fyner gnade. Vn de ift
we der helle pyne vlen wyllen vn de to deme ewyghen leuende
körnen, de wyle dat we in deffem lycha/nme fyn, vn de vor-vullen
moghen godes bod in deme lichte des leuendes, fo fcholle we
lopen vn de don dat vns ewychlyken frome.
ynde dar-vmme is vns to fettende eyn fcole des gotlyken denftes;
in der fettinghe we hope vns nicht fcharpes vn de nicht fwares
to fettende. Sünder iffet dat we ichtes-wes 2 ftrenghes dar-aff
fetten van redelken faken dorch der beteringhe der funde vn de
vmme 3 be-waringhe der leue, fo fchaltu nicht tho-hant vor-fchrccken
1 Hs. myt myt. * wes am linken Rande. ’ vmme nachgetragen am Rand.
Digitized by
Google
[Bl. 80b]
5
Lt Bl. 87 aj
10
15
[Hl. 87bj
20
25
|t Bl. 88a |
BO
[Bl. 88b|
35
8
A.
der beteringe wyllen der funde en deel ychtes-wat ftrenghe ghe-
fat were, des fchaltu to-hant nicht lychte vnderkomen, fo dat du
vlegeft den wech des heyles, des me nicht be-tenghen kan funder
myt fwereniffe; den na korter tyd der ouinghe vnde des louen
5 in der foytecheyt der vn-vdfprekeliken leue wert ghe-lopen der
wech der bode goddes 1 , So dat wy nummer fcheyden van fyner
lere, wente in den do e t fyn wul-herdech in dem cloftere, medelidende
myt vnfem heren chr//Zi je/u 2 in dult, vp dat we werden dei-
heftych fynes rykes.
I.
10 CaPITULUM J. Van veer slechten der MONERE.
ETT ys openbar, dat veer fynt flechte der moneke. Dat erfte fynt
de clofterlude 2 , de fek ouen vndereyner regelen edder eynem
abbate. Dat ander flechte ys der eynfedelere 2 , de nycht van der
nygecheyt dar-to körnen, funder langhe to clo'fter myt mannec-
15 hander hulpe ghe-lert fynt wedder den duuel vechten, Vnde wol
ghe-reftet mit broderlyker fchare, Vnde an ander lüde troft fek
maken an eynen entelen camp des einotes, Vnde myt goddes
[-;■ bi. 94a] hulpe fmyt henden vnd armen moghen vechten wedder dat vlefch
vnde bofe danken. Dat drydde ys dat fwarfte flechte, alfe de
20 farabayten 2 , de noch myt regelen noch mit mefterfchop fynt ghe-
proyuet alfe dat golt in dem ouen, Sünder fynt weyk worden
alfe dat bly; wente fe holdet noch de truwe mit der werlde, So
werdet fe bekant: vnfem heren godde dem leghen fe myt der
be-fnydinghe der har. Der eyn edder twe edder dree ane ouerften
25 nycht yn vfes heren, funder yn o'res fulues fcapenstalle fynt be-
fcloten, Vnde fynt vor-eynet myt der wollust. Wente wat one
dunket, edder wat fe wilt, dat feggen fe hyllich, vnd wes fe nycht
wyllet, dat fy nycht temelek. Dat veerde fclechte der moneke
fynt de wanderen pleghen 2 all or er leuedage 3 , Vnde dre daghe
1 Hs. der wech der vnfprekeli leue der bode goddes mit vnfprekeli leue
rot durchstrichen. ! xpi jhü , clofterlude, eynfedelere, de farabayten, wanderen
pleghen rot unterstrichen. 3 all orer leuedage am Rande nachgetragen.
Digitized by v^-ooQle
B.
9
efte vor-uert werden, vn de vlen den wech der falicheyt, den men
nicht mach beftan wan in eynem enghen anbeghinne; Men in
eynem vort-ganghe des guden leuendes vn de des ghe-loftes zo
lopet me den wech der ghe-bode godes myt eynem vor-breyden
herten vn de myt der foticheyt der lene. Zo wert de wech der
bode godes ghe-lopen myt vnfprekeliker wolluft, alfo dat we
nummer aff en keren van fyner mefterfchop, Sünder in finer lere
wulhardich blyuen in deme clofter wente an den dot, vn de myt
vnfer duldecheyt deylhaftich werden des lydendes vnffes heren,
vn de werdich werden ghe-telt yn fyneme ryke. Hyr endet 1 fyk
de vor-rede.
I.
Hyr heuet sik wedder an dat erste Capittel der Regule/v
SANCTl BfNfDICTI. Vn DE DAT ERSTE CAPITTEL IS VAN VEYR
SLECHTEN IFTE WYSE DER MO/VNEKE.
|t is open-bare, dat ver flechte fynt der monneke. dat erfte fynt
1 de clofter-lude, de dar vnder-fyn der regulen edder dem abbete 2 .
Dat ander flechte fynt 3 de enfedeler; dat fynt de, de nicht van der
nyecheyt dar-tho en körnen, funder de langhe tho klofter hebben
wefen vn de wol ghe-pronet hebben vnde ghe-leret, wo fe wedder
deme duuele f ve chten fcollen, vn de fynt wol anghewyfet myt
broderlyker fchare 4 , alfo dat fe ane ander lüde troft fyk maken
an de woftenye to funderlykeme campe, de myt godes hulpe myt
henden vn de myt armen moghen wechten wedder def vleyfches
kranckheyt vn de de bofen dancken. Dat drudde is dat alder vor-
fcheppendefte flechte, de hcten Sarabayten, de noch myt regulen
noch myt mefterfchop fynt be-wert alfe dat golt in deme ouene,
funder fe fynt ghe-weket in de nature des blyes; de der werlde
noch truwe holden myt den werken, men gode leghen myt der
fcha e ringhe 5 ; der twe edder dre edder be-funderken ane herden
nicht in vnfes heren fchapherde fyn be-flaten; Sünder vor eme
is on de wolluft erer begheringhe. wente wat on gud duncket
edder dat fe kefen, dat heyten fe hillich, \nde wat fe nicht en
wyllen, dat fegghen fe, yd fy vn-temelyck. Dat veyrde flechte,
1 Hs. enden. 1 abbete; hier und öfters hat bb das Aussehen eines Ib.
* fynt; t über der Zeile. * Vor fchare durchstrichenes fcare. 6 Hs . fdia^reringhe.
Digitized by
Google
[f Bl. 89a]
10
[Bl. 91a]
15
20[yB1.91b)
25
30
10
A.
edder veer fynt in den myffeliken tzellen, Vnde fynt vnftede, Vnde
fynt nu/nmer in dem vrede, vndo hebbet oren wolluften, Vnde fynt
noch ergher wan de farabayten. Dorch dat fo vor-late we deffe
dre, vnde körne« myt hulpe goddes to dem alder ftarkeften flechte 1 ,
5 alfe der clofter-lude 2 .
11 .
W() DE ABBET WESEN SCHUIXE. 1
abbet, de des werdech ys 4 , dat he dem cloyftere vor-fy, De
fchal alle tyd denken, wo he ghe-heten fy, vnde vlite fek
dar-na, dat he den name« wulbringhe myt den werken, wente
10 me« lo'uet, dat he vnfes heren je/u ehr ift\ ftidde be-fytte in dem
clofter, wen he in fyne/re name« ghe-no'mpt wert; Alfe fecht
de apoftel: „gy hebbet entfanghen den geyft der vterkore« kyn-
deren, in dem wy ropet: abbet, vader!“ Hir-v/«me fo fchal de
abbet nu/nmer dat wedder de bo c d vnfes heren ie/u chr//?i, dat
15 nu/wmer fcheyn moyte, noch leren edder fetten edder heten; Sünder
fyn hetent edder fin lere fy eyn vrochte 5 der gotliken rechtuerdyc-
heyt, fo dat yt in de danken fyner iuwgeren werde ghe-fprenghet.
De abbet feal alle tyd denken, dat van fyner lere efte fyner iun-
gheren be-horfam, beyder fake rede wart ghe-geuen in dem ftrengen
20 richte goddes. De abbet nympt to fek des herdes fchult, al dat
de houemefter vor-fumet an den fchapen. Sünder also vele wert
he auer vry, yft dat der vnrawegen edder vnhorfa/wmeghen fchare
alle de vlyd des herdes wert ghe-dan, vnde alle oren vwreynen
daden edder werken wart alle boyte an-ghe-lecht. Den wert de
a5 herde in dem richte goddes vor-lofet, vnde mach fpreken myt dem
Propheten to dem heren: „Dyn rechtuerdecheyt hebbe yk nicht
ghe-hut in mynem herte«; dyne warheyt vnde dynen heyl hebbe
1 Vor flechte ist fch am Ende der Zeile durchstochen. 5 clofter lüde rot
unterstrichen. “ Am Rande: Ca. ij. Entsprechende Anordnung auch bei den
meisten von den folgenden Kapiteln. 4 ys über der Zeile. 6 Hs. vrochtent mit
nt durchstrichen.
Digitized by VjOOQle
B.
11
de de wylde lopen, de alle ore leuedaghe mannegherleyge lant
dorch-ghe-voren fyn yn ghaftes wyfe, Alle tyd fynt wankelde, dre
daghe fedder vere herberghct yn me«nygher-leyge cellen, vn de IfBi. 92a]
alle tyd vnftede fynt, Alle tyd in dem fratze vnde in orer wolluft;
deffe fynt vele ergher wan de Sarabayte«. van deffeme iammer- 5
lyke« leue«de fcholle we byllyker fwyghen wan fpreken. Dorch
dat fo late wy deffe, vnde kome« myt godes hulpe to dem alder
fterkefte« flechte der klofter-lude.
11 .
WODANE WYSZ DE ABBET SCHAL SYN.
|"^e abbet, de des werdich is, dat he deme kloftor vor-fy, de
fchal alle ftyd dencken, wo he ghe-nomet fy, vnde vlyte fyk,
dat he den namen des groteften myt den werken vor-vulle. Wente
me« louet, dat he in deme cloeftere vnfes here« 1 ie/u ehr i/ti ftede
be-fytte, Wan he myt fynem namen be-noment wart; Alfe de
apoftel Sunte Pawel fpreck: „Gy hebben entfanghe« den gheyft
der vterwelde« kyndere, in deme wy ropen: abbet, vader!“ dorch
dat en 2 fchal de abbet nicht don wedder dat bod vnfes here«, dat
nu«imer ghe-fchen mote, Wat lere« edder fetten edder heten, dat
bute« dat bod godes fy; funder alle fyne hetynghe efte lere fy
ghe-me«ghet myt deme gheyfte gotlyker rechtuerdichheyt, dat
in 3 fyner jungheren herte ghe-fprenghet werde.
|)e abbet fchal alle tyd dencke«, dat uan fyner lere edder der
junghere« horfame«, beyder fake rede feal gheuen in deme
frocht-famen rychte vnfes here«. he fchal weten dat, dat des herdes
fchult is wat de houemefter myn nut vynt in fynen fchapen. Echt
fo vele wert he fryg, yffet dat 4 den vnfredefamen efte vnhor-
fame« fchape« alle 5 vlyt wert tho-ghe-lacht, vn de oren bofen
werken alle forghe wert be-wyfet; dar de herde i« deme rychte
vnfes here« leddych yfte frig werde, f vnde fpreke myd dem
Propheten: „dyne rechtecheyt, here, be-hudde yk [nicht 0 ] in mynem
herten; dyne warheyt vn de dyn heyl fprack yk; auer fe vor-fmaden
io
H* Bl. 92 b]
lft
20
[Bl. 99a]
25
[•{•Bl. 92b]
30
1 vnfes heren; s (wie der /i-Strich) rot, über der Zeile. 2 dorch dat en;
r und en über der Zeile. 3 Hs. in mit übergeschriebenem a. 4 Hs. yffet dat
he. 5 alle aus allen verbessert. Die irrtümlich eingeführte aktive Konftruktion
wurde somit teilweise getilgt. 0 Die Negation fehlt.
Digitized by Google
12
A.
4
[v Bl. 94b] yk ghe-tfproken; funder fe vor-fmaden mck.“ Vnde den to
lcftcn den vnbehorfame/z fcapen de pyne ys, de ftarke dot.
J|Ir-v//zme wen eyn to fek ny//zpt den name/z eynes abbates, myt
twierhande lere fchal he vor-wcfen fyne/z jüngeren, fo dat he
5 alle gude vndtf de hilgen dyngh mer myt de// werke// wen myt
den worden fchal be-wyfen, Alfo dat he den vornuftighen jüngeren
de bod goddes [fchal ] ] vor-fpreken, edder fegghen, edder vor-legghen
mit worden; den harden van herte/z vnde entuoldyghen fchal he
de gotlyken bod wyfen myt fynen werken. Ok al dat he fyne/z
io jüngere// leret, wat on wedder ys, dat wette he an fyne/z werken
nicht to donde, vp dat he nicht vnturer werde ghe-wundcn, de
den andere// vore-predeghet, vnde van godde to-ghe-fproken werde
alfe dem fundere: „Wor-v//zme fprckcft du my n recht vnde ny///pft
myn orku//de dorch dine mu//d, Auer du hateft tucht, vnd^ myne
15 rede lcydeft du to-rugghc, vnde yn dines broders oge fegeftu eyn
fcheue, in dyne/// fegeftu nicht den balken.“
vnde van de/// abbete feal neyn perfone vndcrfcheyde// werden in
de/// cloftere. Ok feal neyn werden leuer had wen de ander, Sünder
den he in guden werken edder in dem be-horfa/// beter vynd et. De
20 eddele en fchal dem andere// nicht werden vor-ghefat, yd en fy dat
yt eyn ander redelik fake make 2 . Js dat yt auer ey// ander redelik
fake be-nemc 3 , vnde dem abbet du/zket gud fyn, fo do he dat
van eynes iowelken orden; Su//der 4 anders fchal eyn iowelk hebben
fyne/z ftaed; wante he fy eghen edder vry, alto-male fy we eyn
25 in chr///o ie/u, vnde vnder eyne//z here/z fo draghe we alle ghe-
like ryderfcop des 5 denftes; weilte he nicht vnderfcheydet de per -
fonen; Sünder in duffer wyfe werde we van om vnderfcheyden,
ys dat we beter in guden werken efte odmodigher werden wu//den.
dar-v///me So werde on° van om eyn ghelyk leue geuen na dem
90 vor-deynfte der tucht.
D E abbet fchal an fyner lere alweghe deffe lere des apofteles
hebben, dar-y//ne he fccht: „Straffe vnde* bydde vnde fchelde!“
Dat ys, dat he mc//ghe de tyde to tijden vnde de vor-veringe myt
famitycheyt, He moyt hebben eyne hardecheyt des mefters vnde
35 de mildecheyt des vaders. Dat ys: he mot de vntuchtigen vnd£
1 Das Verb fchal fehlt. 2 Hs. fake dat make. 3 IIs. be neme. 4 Hs.
Sanders. 5 Hs. des des. on aus om verbessert.
Digitized by VjOOQle
B.
13
my.“ Vnde denne tho dem leften fo fy den vnhorfamen fchape«
en pyne, de fterke doet.
VORT-MER — & CETERA.
JJe eynnes abbetes name« ent-fanght, de fcal fynen jungheren
myt twyger-leyge lere vore-wefen; dat is: alle gude vn de 5
hylghe dyngk mer myt den werke« vor-lyn, ouer den harde« vn de
den entfoldyf ghen be-wyfe myd fynen werken de gotlyken bode. [j-bi. 94,ij
vnde allent, dat he leret, dat den iunghere« wedder is, des en
fchal he nicht bewyfen tho du«de in fynen wercken, vppe dat,
wan he den anderen vor-prediket, dat he an fyck fulueft nicht 10
bofe ghe-wu«den werde, dat god nicht to ome ghe-fpreke: „Wor-
vmme fpreckeftu myne rechtichheyt vn de nemest myne orkunde
dor dynen munt? Du hefft ghe-hatet de tucht, \nde hefft tho-rugghe
lecht myne rede, de du fegheft in dynes broders oghe de fcheue,
\nde yn dynem nicht en fegheft de« balken.“ 15
ßt enfchal nen p<?rfone in deme kloftere werden van ome vnder- 1 " 11
fcheyden. nement fcal leuer werden hath vorder wan de ander,
Sünder den he vynt beter in gude« wercken 1 edder in warem
horfame. De eddele fchal nicht werde« vor-ghc-fettet deme vn-
eddelen, Id en kome van redelker fake. Vn de iffet dat de rede- 20
lycheyt edder de rechtichcyt dat efchet van deme abbate, dat ome
dat gud duncket, fo mach he dat doen van deme orden eynes
ie-welkef; auer anders fo fchal en ie-welk fyne eghe« ftede be-
holden; wente we fyn eghen edder vryg, fo finn we doch alle
eyn in v«feme heren ie/u ehr ifti, vn de dnrghe« eyne lyke ryd- 25
derfchop vnfes denftef 2 vnder eynem heren. Wente by gode is
neyn vnderfcheyt der perfonen; funder alleyne in duffeme ftucke
werde wy by ome vnder-fcheyden, offt we beter vn de othmodygher
worde« ghe-wu«den van anderen in gude« werken. Dar-vmme
t fchal werden ghe-boden van ome allen lyke leue vn de eyne ho| ;-Bi.9“>aj
tucht na iewelkes werdicheyt.
JJe abbet fchal in fyner lere funte Pawelf bylde holde«, dar he fprikt:
t„Beftraffe vn de bydde vn de fchelde!“ dat is: Menghe de tyd den [j-bi. 95b]
tyden, de harden wort myt den fachten, hardycheyt des mefters,
myldycheyt des vaders. Dat is: de vntuchtyghe« vn de de vn- 35
ro*wyghen fchal 3 he harder beftraffen, mer wan de horfamtnyghe«,
1 werckerr, das c über der Zeile. * denftef ; am Ende des Wortes ein
halb ausgewischtes t. 8 fchal; h über der Zeile.
Digitized by CjOOQie
14
A.
de vnroweghen harder ftraffen, vnde de behorfame« vnde de facht-
modygen vnde ok de duldighen, dat fe fek beteren. vnde we
mane«, dat he de vorfumere vnde vor-fmedere fchelde vnde ftraffe.
Ok en fchal he nicht lyden de funde der, de dar breken, funder
[■j-Bi. 95a] 5 van ftunt fe be-fghynnen to waffen edder vp-gan, fo fnyde he fe
aff myt der wortelen, alfo vele alfe he mach, vnde ghe-denke des
prefters noed hely van fylo. Vnde de erbaren brodere, de dar
fynt olt, va« nuftyghen fynnen, de fchal he mane« eyns edder
twie myt ftraffeden worden. De bofen, de harde« van herten, de
io houerdegen, de vnbehorfame«, de be-dwinge he in d em anbe-
ghynne der funde mit fleghe, myt caftigynghe des lychan/men,
vnde wette dat dar fcreuen fteyt: „De dore wart nycht beter van
worden.“ Echter: „fla dine« fone mit der royde, So lofeftu fyne
feie van dem dode!“
15 D E abbet fchal alle tyd denken, wat he ys, vnd^ wat he ghe-feght
wart, vnde fchal wetten, wem mer be-valen wert, van dem wert
mer efchet, vnde wo fwar vnde hart dyngk ys richten de zele
vnde veler lüde fede denen, Eynen mit fachten worden, den an¬
deren myt fchelden, den andere« mit fchundynge; vnde na eynent
20 iowelken wefen vnde vor-nuft fchal he fek to-doen vnde lyken,
vp dat dat he nicht allene dulde den fchaden fyn<v fchare, de
ome be-valen ys, Sünder he fchal fek ok vrawen in der meringhe
der guden fchare.
Bouen alle dyngh fo fchal he nicht vor luttek reken den heyl der
25 zele, de om be-valen fynt, vnde forghe nicht vil mer vor de dink,
de dar vor-gencklyk fynt, erdefch vnde vellech, Sünder denke alle
tyd, dat he fcal regeren, rychten de feie, vnd^ fchal ok rede geuen
dem heren, vnde fchal nycht orfaken van den luttekeften erdefchen
dynghen, funder denken dat dar fcreuen ys: „Soket dat ryke
30 goddes erft vnde fyn recht, vnde deffe dyngh werdet iuk alle-
bedylle to-ghe-lecht.“ Ok 1 : „den yennen, de dar godde vrochten,
den fchal nicht enbreken.“ Ok fchal de abbet wetten, dat he hat
entfangen de feie to rychtende, vnde berede fyk rede to gheuende;
vnde fo vele alfe he vnder fek hat der brodere to beforgende,
35 So fchal he wetten vor war, dat he an dem daghe des rychtes
vor alle de zele mod rede geuen, Vnde bouen dat ane twiuel vor
1 Vor Ok durchstrichenes vnde.
Digitized by v^-ooQle
B.
15
vnde de fachtmodyghen vn de de duldeghen fchal he bydden, dat
fe to-nemen vn de fyk beteren. Ock wy manen one, dat he de
vor-fumyghen vnde de vor-fmadere be-ftraffe vnde tuchtyghe. he
fchal nicht vor-fwighen de funde der myffededer, funder tho-hant
wan fe beghynnen tho waffende, zo fchal he fe af-fnyden myt
der wortelen, alfo vele alfe he mach, vn de fchal dencken up den
fchaden, de dem prefter hely vntftunt, dat he nicht en tuchtede
fyne fone. vn de de erfamen vn de de vor-nuftyghen brodere, de
fchal he ens efte twyge myt worden beftraffen. Men de harden
vnde vulmodyghen vn de de vnhorfamen fchal he tuchtyghen myt
fleghen vnde myt caftynghynge des lycha/nmen in deme beghynne
der funde, vnde fchal be-dencken dat dar be-fcreuen is, dat „de
dulle t m yt den worden nicht ghe-ftraffet werd“; Vnde ouer: „Sla
dynene fone myt der rode, fo lofeftu fyne zele van dem dode!“
VORT-MEK VA N DEAf ABBETE.
JJe abbet fchal alle tyd dencken, wat he is, vn de wat he noment
is, Vnde fchal weten, deme mer be-volen is, van deme wert mer
ghe-effchet. Ok fcal he weten, wo fwar vnde wo grod 1 dingh he
entfanghen heft, de zelen tho vor-ftande vn de vele lüde feden tho
denende; Vnde ytlyke myt fachten worden 2 , ytlyke myt fchelt-
worden vn de ethlyke myt manynghen fchal he an-wyfen; vn de
na ye-welkes wyfe vnde vorftentniffe fo fchal he fyck to-voghen
en allen, dat he fnycht allene fchaden lyde in fynen fchapen,
funder mer dat he fyk vrouwe van der okynghe fynes vees.
yor allen dinghen dat he nych luttick en achte de falycheyt fder
feien, de ome beualen fynt, noch mer forchfoldycheyt an vor-
ghencklyken vnde erdeffchen dynghen, funder fcal alle tyd dencken,
dat he de zelen heft entfanghen to vor-ftande, van den he gode
moet rede gheuen. Vnde dat he nicht en claghe vmme ghe-breke
erderfcher dynck, fo fchal he dencken dat dar ghe-fcreuen is:
„Soket to deme erften godes ryke vnde fyne rechtycheyt, Zo
werden iw alle duffe dynck to-ghe-worpen.“ Vnde ouer: „Nicht
enbreket deme, de god vruchted.“ Ok fcal he weten, dat he de zelen
vor-ftan fchal, de moet fyk be-reyde[n], 3 rede vor fe to gheuende;
vnde alfo vele alfe he broder heftvnder fyner forghe, fo wete he vor
5
10
[•i-Bl. %a|
15
20
[f Bl. 9<>b|
25 |fB1.97a|
30
35
1 Hs. wo grod vnde wo fwar mit hinzugesetztem b und a; in grod ist
der erste Buchstabe verschrieben. * worden ; am Rande steht die Glosse: V
(— vel = oder) reden. 3 Hs. be reyde.
Digitized by v^.ooQle
16
A.
fyne eghen. vnde alfo he alle tyd mo*t vrochten dat antworde
vor fyne fcap, de om be-valen fynt, wan he fek be-wart vor vro-
meden fchanden, So wert he vlytich vor fyk fuluen. Vnde wan
he myt fyner vormanynghe fchykket beterynge den anderen, fo
-Bi.95b|5 wert he ok freyne van laftere.
io
15
20
25
30
III.
Van den broderew, de me esschen schal in den rad.
\a/0 vaken dat men wat be-drepelkes don fchal in dem cloftere,
* * fo fcal de abbet to-hope-laden de famynge vnde fegglie de
fake, de dar to donde ys. Vnde wanne he den had ghe-hort rad
der brodere, fo denke he by fek fulues; wat dat nutefte fy, dat
do he. Hir-vA«me fede wy, dat al de broder fcolden efchen to
dem rade, wente to dyckeften 1 male fo openbart de here dem
iungeften dat dar beter ys. Sünder aldus fo gheuen fe rad in
der otmodycheyt des horfa/nmes, dat fe nicht mit vor-droten vor-
metecheyt vor-deghedinghen wat on gud dunket, Sünder yt fchal
aldermeft hanghen in des abbetes wilkore; fo wat dat dar heyl-
famer ys, dat mach he don; hir-ane fynt om de brodle be-horfam.
Alfe ok den iungheren euen-ku/npt wefen be-horfam dem meftere,
Alfo temet om ok wol vorfychtigen vnde rechtverdyghen alle de
dyngh fchykken. Hir-vwme volghen fe der regelen, orer mefter-
ynnen, vnde ok nement fchal van or ga n vt dem weghe myt
vorfate.
Ok fchal nement in dem clofter na-volghen fynen eghen willen.
Ok vor-mete fek nemant myt fynen* abbate dar-by/men dem klo-
ftere edder dar-buten wedderfordefchen kyuen. Js dat dut fchut
van wem, de fchal vnderlighen der regelen tucht. Jo-doch de
abbet, mit dem vrochten goddes vnde be-waringe der regelen fchal
he don alle dingh, wente he fchal wetten an twyuel, dat he van
alle fynen rychten dem alder rechtuerdygeften rychtere godde rede
mot geuen. Synt auer kleyne fake to donde in des clofters befte,
fo bruke he allene der olden rad, alfe dar fcreuen fteyt: „Do alle
dyngh myt rade; dat ruwet dek nicht, wen du dat hefft ghe-dan.“
1 Hs. dyckerften.
Digitized by v^-ooQle
B.
17
war, dat he moet vor erer aller zele gode rede gheuen an deme iun-
gheften daghe, Sünder twyuel ock vor fyne eghen zele dar-tho. Vn de
alfe he alle tyd vruchted vor fyne fchape dat to-komende ordel godes,
wan he fyk be-hoet vor deme fromden fchaden, fo wert he vrocht-
fam vor fyk fulue«. Vnde alfe he myd fyner manynghe gyft
beterynghe anderen lüde«, alfo wart he fvai fynen brecken ghe-
betert an fyk fulueft.
III.
Wan den brodere/v, de me ladea' scha tho rade.
\A/an men grote fake handelen fcal in deme kloefter, fo fchal
* de abbet to-famme«de laden alle de fa/«melynghe vn de fegghen
de fake. Vn de wan he hört der broder rad, fo fchal he in fyk
fulue« prouen, vn de doen dat nutteft is. Dar-vmme fpreke we,
dat he fe alle to deme rade neme« fchal, Wente god deme
iungheften openba|ret dycke dat dat befte is. Alfo fchollen de
broder rad gheuen myt vnder-danicheyt aller othmodycheyt, dat
fe nycht freuelken befchermen dat on gud du«ket, funder dat mer
ftan fchal in des abbetes wylkore; Vn de dat ome heylfamer 1 dunket,
Dar-an fchollen fe ome alle horfamych fyn. Vnde alfe den iun-
gheren wol temet horfam tho wefende orem meftere, Alfo temet
id deme meftere wol, dat he alle dynck vor-fychtlyken fchycke
vn de redelken. in allen dynghen fcholle« fe volghe« der mefte-
rynne« der regelen, vn de fchollen neyne wys vnweghe foken
wedder de regulen tho dunde.
Van dem egea willem
Jn deme clofter uolghe nemant fyne/n eghe« wyllen, ock nemant
fcal freuelken myt fyne/« abbate bynnen edder buten deme
cloftere kyuen; we dat freuelken dede, de fcal vnder-lygghe« der
tucht der regelen. auer de abbet fcal fulue« alle dynck doen myt
godes fruchten vn de myt holdynghe der regelen, vn de fchal weten
ane twyuel, dat he van alle fynen ordelen gode deme alder
rechteften rychtere rede moet gheue«. Sint ouer cleyne fake in
deme cloftere to dunde, fo neme he der eldeften brodere rad, alfo
dar ghe-fcreue« fteyt: „Do alle dynck myt rade, fo en ruwet yt
dy nycht na der daet!“
1 heylfamer \ l über der Zeile.
2
Digitized by
Google
5
[i Bl. 97 b]
10
[t Bl. 98 a]
15
20
[Bl. 98 b]
25
30
A.
18
IV.
Wat dar syn de Instrument der guden werk.
IUI En fchal godde aller erften leff hebben myt ganfem herten,
van ganfer feie, van ganfen krefften, Dar-na den euen-cryften
alfe fek fulue«; Dar-na nemawde doden; Nycht ho e ren; Nycht
5 ftelen; Nicht be-gheren; Nicht valfch tuchniffe fpreken; Eren alle
lüde; Des he nicht en wel van 1 den luden, des do he nicht on
wedder; Sek by fek fulue« vornichtighen, vp dat he volghe chri/to;
Den lychame« caftyghen; De wolluft nicht v/wme-va/ighen; de
vaften leff hebben; De arme« laue«; De nakeden cleden; to dem
io kra«ken gan; den doden begrauen; Dem be-droueden to hulpe
körnen; vnde troften de«, de fyk moyet; van den werliken werken
96u] fe gar vromede ffek maken; Der leue goddes nicht vor-fetten;
Den torne nicht wulbringe«; De tyd des torne«de nicht be-ware«;
Neyn droghen holden in de«i herten; Nene« valfchen vrede geue«;
15 De leue nicht vor-laten; Nycht fveren, dat he nicht werde mey«-
edech; De warheyt vt dem herten vnde muwde fpreken; Neyn
boyfe vor bofe geue«; Neyn vnrecht don, funder wert yt om dan,
dat fchal he duldychliken liden. Syne viende fchal he leff hebben.
Wert ome vloket, he vloke nicht wedder, funder he fchal fe be-
20 nedyen; Vnde voruolghy«ge v«ime de rechtuerdycheyt fchal he
gerne lyden; Nycht homodych wefen; Nycht vor-dru«ken; Nycht
vrafech; Nicht flaperech; Nicht trach; Nycht murrech; Nicht achter-
fpreken; Syne ho'pen be-valen godde. Sued he gud in fek, dat
fchal he godde to-legghen vnde fek nicht; Dat bofe alle tyd to
25 fek legghen an fyne« werken; De« rychtedach vrochten, Vnde
gruen vor der helle; Dat ewyghe leue«t mit geyftliker be-gheri«ge
lüften; Alle tyd hebben den do c t vor fyne« oghen. De wark fynes
leue«des, in allen ftuwden, yn allen ftiden fchal he wetten vor war,
dat de god fe;
30 Alle de to-komede« bofen danken fynes herte« draden an chrr/tem
werpe« vnde dem geyftliken vader 2 openbaren; Sine« mu«d van
bofen worden be-waren; Nich vele fpreken leff hebben; Ok ydel
wort, de de lachent make«, nicht vele fpreken; Vele lachent nicht
1 Hs. van (Zeilenschluss) van. 2 vader\ r aus / verbessert.
Digitized by CjOOQie
B.
19
IV.
De towe der gude/v ouimjHE.
Tho deme erfte« fchal me gode lef hebbe/i va« all em herten,
1 van aller zele, van aller kraft, dar-na dynen euen-mynfche/i alfe
dyck fulue«; dar-na nema«de doden; nicht echte brekejn] 1 ; nicht
ftelen; nicht begheren; nicht valfches fpreke«. me fcal alle lüde
eren; vnde dat eyn va n deme andere« nicht en wel, dat me ome
do, des he eynem andere« nicht don. Men fchal fyk fulue« vor-
legghe«, vn de volghe[n ] 2 vnfeme here« ie/u ch xifto. me fchal dat
lyf caftigen; Wolluft des eten nicht foken; de uaften lef hebben;
de armen lauen; de nakede« klede«; de krancken heymfoken;
de doden be-grauen; in den noden tho hulpe kome«; den be-
drouede« troften; van wa'rlyken faken fyck frommede make«;
der leue vnfes heren ie/u ehr i/ti nicht vor-fetten;
J)en torne nycht vor-vulle«; des tornes tyd nych by fyk beholden;
Neyne droghene in deme herten be-holden; valfche« vrede nycht
gheue«; de leue nicht vor-laten. me fchal nicht fweren, dat me
nycht lychte meynedych en werde; De warheyt myd deme mu«de
vnde myt deme herten fpreken; Quel vor quad nycht gheue«;
Nemertde yennych vnrecht fdoen, Sünder wert id iema«de ghe-dan,
dat fchal he duldechlyke« lyden. de vyende fchal me lef hebben.
de dar vlocken, den fchal me nicht wedder maledygen, funder
mer benedygen. Me fchal nicht houerdich fyn; nycht druncke« 3 ;
nicht ouer-etych; nycht flaperych; nycht traech; nycht wedder-kurren;
nycht achter-fpreken; alle fyne hopene gode be-ualen. Sut he
wat gudes an fyck, dat fchal he gode tho-legghe«, nycht fyck
fulueft; he fchal weten, dat dat bofe io van ome fulueft ghe-dan
wert, vn de fchal id fyk fuluen tho-achten. Den jungheften dach
vnde de helle-pyne fchal he vruchten; des ewyghen leuendes
fchal he wu«fchen myt aller gheyftlyker be-gherynghe; den doet
fchal he alle daghe vor fyne« oghen hebben. He fchal de werke
fynes leuendes alle tyd be-waren, vnde in allen ftede« fyck van
gode anghe-feyn werden vor war weten.
jje bofen dancke«, de in fyn herte vallen, fchal he to-hant an
vnfen here« Je/«m chriftum to-breke« vnde eynem olden gheyft-
lyken heren fe apenbaren. Synen munt fchal he van bofen reden
1 Hs. breke breke, das erste durchstrichen. * Hs. volghe. 8 druncken '*
c über der Zeile.
2 *
Digitized by
Google
[Bl. 99 a]
5
10
[Bl. 99 b]
15
[f Bl. 100 a]
20
25
30
[Bl. 100 b]
35
20
A.
leff hebben; De hylgen leff gheme hören; Ok gherne beden;
Vnde fyne bozen vor-ganghen werk alle tijd in fyne/rc bede godde
bychten; Vnde van dem bofen werke fyn leuent betere«; Des
vlefches be-gherywghe nicht wulbringen; vnde haten den eghen
5 wylle«; Den boden des abbetes yn allen dynghen wefen be-horfam,
Jo-doch dat he anders dede, des nicht en fche, vnde denke« vp
dat bod goddes: „Wat fe fegghe«, dat doyt; wat fe auer don, des
fchul gy nicht don“; Ok nicht werden ghe-fecht hillech, eer he
dat fy, funder erft wefen, vp dat yt warliker werde fecht;
10 De bod goddes alle daghe mit den werken wulbringhen; De
kufcheyt leff hebben; Ok nemande haten. Nene« had fchal he
hebben. Dat kyue«t fchal he nicht leff hebben; Roem vnde hauard
vlen; De olden eren ; De iungeften leff hebben; In der leue goddes
vor fyne viande bidden; Myt den twydrachteghen vor der fu«nen
15 vndergank in den vrede kome«; Vnde in der barmherticheyt goddes
nu«rmer vor-twyuelen. Su, dut fynt de lyfte der guden werke, yffet
dat de dach vnde nacht van vns werdet wullenbracht, Vnde in dem
daghe des richtes godde werdet ghe-antwerdet, fo wert vns dat
Ion wedder van vnfem heren, dat he ghe-lovet hat, dat neyn oghe
ffBi.96bj20 feyn het, neyn ore hört hat, In neyn herte ghe-fteghen ys, fde
god be-ret hat den, de on leff hebbet. De ammechte, dar-ynne
dat we deffe dyngk werken, dat fynt de cloftere vnde ftedecheyt
der fami«ghe.
V.
Van deme horsamme.
25 ^E erfte grad der otmodycheyt de ys behorfam wefen ane vor-
toch. Vnd£ dat ku/npt euen den, de nicht leuers en wetten
wen god. Vnzme des hylgen denftes willen hebben fe horfam
dan, edder en vmme des vrochte« willen der helle, Edder v/nme
ere 1 willen des ewyghen leuendes. Alfo drade alfo van dem ouer-
1 Hs. eren egen mit n egen halb ausgewischt.
Digitized by CjOOQle
B.
21
be-waren; vele fpreken nycht leff hebben ; Idele vn de leddeghe
wort nicht vor-brynghen; Vn de vele lüde lachent fcal he nycht
leff hebben. Hylghe lere fchal he gherne hören. An fynen beden
fchal he ftedes wefen. He fchal alle daghe in fynem ghe-bede
fyne vorghanghen myffedat myt tränen vn de myt fuchten bychten 5
vnde fyk dar-na beteren. He fchal de begherynghe fynes vlefches
nycht wllen-fbrynghen. Synen eghen wyllen fcal he haten. dat [f bi. 101a]
ghe-bod fynes abbates fchal h[e ] 1 in alle fynen dynghe/i myt
horfamme vullen-brynghen, efft de abbet ock anders dede, des
nummer ghe-fchen mote, vnde fchal dencken dat bot vnfes heren, 10
dar he fprickt: „dat fe gyck fegghen, dat doet; ouer dat bofe,
dat fe doen, des en doet nycht!“ He fchal nycht hyllych werden
ghe-fecht, er wan he dat fy, Et fy dat id warlyken werde ghe-fecht.
jjodes bot fchal he myt den werke« ftedes vor-vullen; de kufcheyt
leff hebben; Nemende haten; hat vn de nyt [nicht 2 ] hebben; Nicht 15
kyuen; houart vlen; fyne elderen eren; De eldeften eren; De jun¬
gheften lef hebben; in der leue godes vor de vyende bydden;
myt den twedrachtyghe«, er wan de funne vnder-gha 3 , tho vrede
kome«; Van der bar/rehertycheyt nu/nmer vor-twyuelen. Seyt,
dyt fynt de to T we der guden werke vnde gheyftlyker ouynghe. 20
Wan de dach vnde nacht ftedelyke« werden vor-vullet, vnde in
deme iungheften daghe gode ghe-antwordet, fo wert vns dat Ion
van vnfem heren wedder-ghe-gheuen vnde weghen, dat he vns
ghe-louet heft, dat neyn oghe ghe-feyn hefft, neyn ore ghe-horet
hefft, vnde ok an neynes mynfche« herte ghe-fteghen is, dat god 25
be-reyt hefft den, de ene lef hebben. De werk-ftede, dar we alle
duffe dynck ynne vlytelken ouen fchollen, fynt de doftere vnde
de ftedycheyt in der famnynghe.
[Bl. 102a]
V.
Wan dem hilghen horsamme.
|^e erfte grad de[r ] 4 othmodycheyt is de horfam ane vortoch. 30
de temet den wol, de fyck nycht leuers en achten wen vnfen
heren ie/um chriftum, dorch dat hylghe godes deynfte, dat fe
ghelouet hebbet, fedder dorch den frochten der helle pyne, edder [|Bl. 102 i>]
dorch de ere des ewyghen leuendes. to-hant wan one van den
' h[e]\ nach h ist ein Loch im Papier. * Die Negation fehlt. 8 gha\
h über der Zeile. 4 Hs. de.
Digitized by v^ooQle
22
A.
ften wat ghe-boden wert, alfe yfft dat van godde ghe-boden werde,
fo wetten fe anders nicht ane vortoch to donde. van deffen fecht
god: „alfe draden alfe fe hören, fo fynt fe mek behorfam.“ Ok
fecht god den lerers: „we gik höret, de höret mek.“ Hir-vmme
5 deffe, de aldus drade vorlaten dat ore ys vnde oren egen willen,
Hebbet fe wat vor-handen, fnel fo latet fe dat vnwulbracht, vnd^
na dem behorfam fo gaed fe des, de dar but, vnde wulbrynghet
fyne ftemmen; alfo yn einem nu dat hetent des mefters vnde de
wulkomen werk des iungeren, dor de fnelheyt des vrochten goddes
io werdet deffe twey dingh draden wlbracht. De fus vmme der leue
willen des ewyghen leuendes hebben to fyk nomen den enghen
wech, dar-van god fprykt: „De wech ys to-male enghe, dede
geyt to dem ewigen leuende“, Vppe dat fe nicht leue« na oren
eghen willen, funder fe wanderen vnder horfam eynes anderen vnde
15 hebben eyn willech armoyd in den clofteren, vnde begheren, dat
on eyn abbet vor-fy. An twiuel deffe volghen na goddes ordel, dar
he fecht: „Ek byn nicht ghe-komen to donde mynen willen, funder
des, de mek fant had.“
Sünder deffe be-horfam 1 is denne godde beheghelik vnde foyte
20 den luden, wan men wad het don, dat men dat nicht en do
vrochtliken edder lemkfem edder trachtliken edder myt murren
edder mit wedderfprake. Wente de horfam, dede fchut den ouerften,
de wart godde dan vnde fchal fcheyn mit gude/n moyde; wente
wede gift mit vrolicheyt, den het god leff. Is dat auer dat 2 de
25 iungher ys behorfam nicht mit willen, dat ys den godde nicht fo
aneme, Nicht allene mit dem munde, funder de ok mnrret in dem
herten, wol dat he wulbringhet des ouerften bod; wente god fu'd
des herten, de denne murret. Ok en vordeynt he den neyn Ion
van godde, funder de pyne des yennen, de dar murret, ys dat he
30 des nycht en betert.
1 be über der Zeile. ’ Hs. dat (Zeilenschluss) dat.
Digitized by v^-ooQle
B.
23
ouerften wert ghe-boden, alfo yf id van gode worde ghe-boden,
fo konde nemande vor-toch hebben tho dunde. van den fpreckt
vnfe here: „An deme hören des oren fo was my horfam.“ vn de
echt fpryckt he tho den lereden: „de yw höret, de höret my.“
de fo-dan fyn, de laten ftan ere eghene werck vn de eren eyghene 5
wyllen, vn de legghen van oren hende/z vnfullenbracht eres Werkes,
vn de myd na-volghen voten des horfammes volghe« fe der ftemne
des beders myt den werken, vn de alfe yn enem oghenblycke
des ouerften bod vnde de vullenkomene vlyt des vnder-faten, beyde
dynck ge-meynlyken yn der fnelheyt godes fruchten vor-vullet. 10
de alfus de leue to körnende to deme ewyghen leue/rde hebben,
de grypen an den enghen wech, dar vnfe here van fpreckt:
„Enghe is de wech, de dar leydet to deme leuende“; de alfus
nycht en leuen na ereme eyghenen frygkore vnde nycht vnder-
deynych en fyn oren begherynghen vn de wallufte«, funder wanderen 15
na eyns anderen rychte vn de ghe-bode vn de in clofterera wonende,
|vnde be-gheren, dat de abbet bouen one fy. Sünder twyuel de [t Bl. 103aj
aldus ghe-dan fynt, de uolghe/z deme fynne, dar vnfe here fprekt:
„ 1 k byn nycht ghe-komen mynen wyllen to donde, funder des, de
my ghe-fant heft.“ 20
j^uer de fulue horfam wert denne gode an-neme vn de fote den
luden, Efft dat dar wart ghe-boden nycht trachlyken, nycht
frochtlyken 1 efte myt murrende efte myt freuenleme ant-worde
wert ghedam. wente de horfam, de den ouerften wert ghe-boden,
de wert gode bode[n] 2 . fWente he fulueft fpreckt: „we iw hört, 25[-;-Bi.t03i>j
de hört my.“ vn de myt guden mode fcal he werden vullenbracht
yn deme iungheren; wente den vrolyken gheuere hefft god leff.
Wente were de jungher horfam deme ouerften myt vn-mode vn de
myt wedder-murrende nycht alleyne in deme munde, funder ock
yn deme herten, Wol dat he dat bod er-vullede, fo weret doch 30
nycht an-neme de dar fuet dat herte des, de dar werdder murret.
Vn de vor dat werck wert ome neyne gnade edder lo«n, funder
he vor-denede de pyne der murrenden, offte he fyck myt vul-
donder bote nicht en beterde.
* froditlyken-, t über der Zeile. ! Hs. bode.
Digitized by v^ooQle
24
A.
VI.
Van dem swighende.
\A#E wyllen don alfo de prophete fecht: „Ek fede: ek wyl huden
vndo be-waren myne wege, vp dat yk nicht en myffe-fpreke 1
myt miner tuwghen, vnde hebbe hoyde fat myne/n munde. Ek
ftBi. 97a] 5 byn ftum worden fvnde 2 otmodech, vnde hebbe fweghen van guden
dinghen.“ Hir-ane wyfet de prophete na dem male, dat men
vndertiden v/nme des ftilniffe willen fchal nicht fpreken dat gude.
Wor-v/nme fwicht men nicht bylker bofe wort vntme pyne willen
der funde! Hir-v/nme fchal gerne fwyghen de wllenkomen iungher,
io na dem alfo men vnder-ftunden fwych hilghe vndo gude rede, Jo
felden [fpreken 3 ] myt orloue, Noch vnbilker ane orleft. Wente dar
fcreuen fteyt: „In mannechualden worden edder in velen worden
kan nemant wol vleyn der funde.“ Vnde ok eyn ander wech:
„In den henden der tunghen fo ys dat leuent vnde de do"t.“ Wente
15 fpreken vnde leren temet wol dem mefter, vnde dem iuwgher ku/npt
euen fwigen vnde hören. Vnde hir-vinme wat en vorderen edder
efchen wel dem ouerften aff, dat fchal men don mit otmodicheyt
vnde erleken behorfam. Dorleke wort ok ydelke wort vnde de
lachent make«, de vor-dome we myt ewighen to-fluten in allen
20 fteden, vnde to fodane« worden late we nicht dem iu«gheren open
fyne murat.
VII.
Van der odmodicheyt.
r\E hilghe fcrifft ropt vns broderen vnde fecht: „al de fek er-
hefft, de wert gheneddert, vnde de fek otmode, hot, de wert
vor-hoget.“ Vnde na dem male dat yt fo is, fo oe-wyfet vns
2 'i de fcrift 4 , dat al dat fclechte de[r] 5 vorhogynghe ys houard.
Dar-vor fek de prophete hoydttf vnd facht: „Domi«e — Here,
myn herte ys nicht vor-hoghet, ok fynt mine ogen nicht
houerdych. Ok hebbe yk nicht wandert in groten dinghen, vnde
in wu«derliken fakcn ghynck ek nu boue« mek. wat doch, vor-
30 na/« ek nicht fo odmodeliken? Doch hebbe yk erheuen myne
feie, alfo gyff yn myne feie.“ Vnde, broder, wil we be-fytten de
hoghe der odmodecheyt edder an-roren, vnde to der hymmelfchen
1 Hs .fpreken. * Hs. vnd (Zeilenschluss) vnde. * Das Verb fehlt. * Hs. fcrift',
i über der Zeile. 6 Hs. de.
Digitized by v^-ooQle
B.
25
VI.
Wan dem swyghende 1 .
[Bl. 104a]
\Aly fchollen don alfe de prophete fpreckt: „Ik wyl be-waren
myne weghe, fprack yk. Ik hebbe ghe-feth hode mynem
munde, ick byn ghe-ftummet vr \de ghe-othmodyghet, vnde fwech
van guden dynghen.“ Hyr wyfet vns de prophete: Iffet dat men 5
van guden reden vnder-ftunden dorch dat ftylnyffe fchal fwyghen,
Wo vele mer fchal men dorch de pyne der funde van bofen worden
fyck ent-holden! Dorch dat alleyne de rede fyn van guden vnde
hylyghen 2 dynghen vnde beterynghe ander 3 lüde, fo fchal men
doch den wullenkomenen iungheren dorch de fwarheyt des fwy- 10
ghendes felden orlof gheuen to fpreken; fwente dar ghe-fcreuen [|Bl. I04bj
fteyt: .In velen fpreken en vbeftu nycht de funde“; vnde echt:
.De doet vnde dat leuent is in der walt der tunghen.“ Wente
fpreken vnde leren temet wol deme meyfter, Swighen vnde hören
komet euen den iungheren. Vnde dar-vmme, is yennygherleye 15
dynck noet to fraghen, dat fchal men vraghen van deme priore
myt aller othmodycheyt vnde vnder-danycheyt der eraftycheyt.
Schympwort vnde vnnutte wort vnde lachent makent vor-dome
wy myt eweghen flöte in allen fteden, Vnde to fo-daner rede
ftade wy nycht deme jungheren fynen mund up to du°nde. 20
VII.
Van der othmodycheyt. 4
[Bl. 105 a]
r\E hyllighe fcryfft ropt vns to vnde fpreckt: „Alle de fyck
hoghet, de fchal werden ghe-othmodyghet, vnde de fyck oth-
modyghet, de fchal werden ghe-hoghet.“ In deme dat vnfe here
dat fpreckt, fo be-wyfet he vns alle hoghe wefen eyn flechte der 25
ho-uerdycheyt 6 . Dar-vor fyck de prophete fbewart, dar he 6 fpreckt: [fBl. 105b]
„Here, myn herte is nycht ghe-hoghet, noch myne oghen fynt
nycht erheuen. Ik hebbe nycht ghe-wandert in groten vnde ok
nicht an wunderlyken dynghen bouen my. Sünder wat? Hebbe
yk nicht othmodychlyken vor-nomen? wan befunderen hebbe yk 30
1 Hs. fwyglende. * hylyghen ; das zweite y über der Zeile. 8 Hs. ander
ander. 4 Nach der Überschrift steht Capitulum vij. Entsprechende Anordnung
bei vielen von den folg. Kapiteln. 6 - heyt\ e über der Zeile. 6 dar he über
durchstochenem vnde.
Digitized by v^ooQLe
26
A.
erheuinge, to der dat we mögen fnelliken vor-myddelft der otmodec-
heyt deffes leuendes körnen, fo ys vs des behouff, dat we myt
vfen guden werken vp-rychten de ledderen, de dem Patriarchen
Jacob openbar wart in fynem flape, an der he fach dal-ftigen
5 vnde vp-ftyghen de engele goddes. ane twyuel dat nedder-ftigent
vnde dat vp-ftygent en ys anders nicht van vs to vor-nemende
wen vormyddelft erheuinghe ftyghen dal vnde mit odmodicheyt
up-ftyghen. Duffe vp-rychtede ledder ys vnfe leuent in der werlde,
Dat vormiddelft 1 dem odmodyghen herten van godde wart vp-rychtet
io an den hymmel. Vnde de fyd-bo e me deffer ledderen we moghen
[t Bl. 97b] fegghen vfe lycha/nmen vnde vfe feie. Twyfchen def|fen ledder-
bomen fynt mannegerleye ftalen der odmodycheyt edder der tucht,
de de gotlike efchynge fchykket vpftigende.
D E erfte graed der odmodicheyt ys dat, yffet dat eyn broder den
15 gotliken vrochten fed vor fynen oghen; vnde vlud de vor-getten-
heyt; vnde denket al des, wat god ghe-boden het, wudanne wys
de yenne in de helle vallen, de godde vor-fman, vmrne ore funde,
vnde dat ewyghe leuent den be-red is, de on vrochten; vnde ni/npt
dat alle tyd to fynne; vnde hoydet fek alle tyd vor den funden
20 vn de fchanden, dat ys der danken, der ogen, der hende, der tungen,
Der voyte, des eghen willen; vnde ok de begherynge fynes vlefches
fnel by-don.
vnde de mynfche, in allen ftunden fchal he wo e nen, dat he van
godde yn dem hymmel werde feyn, vnde fyne werk in allen ftydden
25 vnd£ in allen ftunden van dem engele dem heren werden vor-
bodefcoppet. Vnde dat by-wyfet de prophete vnde fecht: „God
weyt de 2 herte vnde dorluchtet vfe lenden“; vnde echter: „du weyft
myne danken, leue here, vnde des minfchen danken fcullen dy
bychten.“ Nu vp dat de nutte broder fy vlitich In fynen vnnutten
30 bofen danken, fo fchal he alle tyd fpreken in fynem herten: „So
1 Hs. vormildelft. * Hs. de (Zeilenschluss) de.
Digitized by v^ooQle
B.
27
ghehoghet myne feie? Alfe dat af-wennende kynt ouer fyne
moder is, Alfo fchaftu wedder-gheuen yn myne feie.“ Dar-vmme,
broder, wylle wy de alder hogheften othtmodycheyt aff-recken van
der hemmelfchen hoghe, körnen wy drade dar-tho myt vpftyghender
othtmodycheyt deffes yeghenwardyghen leuendes, fo fcholle wy
myt vnfem vpftyghende guder werck up-rychten dey ledder, de
Jacob yn deme flape fach, dar-an ome de enghele nedder-ftighende
vn de vp-ftyghende worden bewyfet. ane twyuel dat nedder-ftyghen
vnde dat up-ftyghen meynet nycht anders funder dat men fchal
myt der hoghe nedder-ftyghen vnde myt der 1 othmodicheyt vp-
ftyghen. Wente de uprychfte ledder is vnfe leuent yn der werlde,
dat myt othmodyghent herten van gode wert er-heuen to deme
hemmele. de ledder-bome heyte we vnfen lycham vnde vnfe zele.
In de ledder-bome hefft de gotlyke ladynghe yn-ghe-fat mennygher-
leyge grad der othmodycheyt vn de der tuchte, de men vpftyghen
fchal.
D E erfte grad der othmodycheyt is dat, dat men godes vruchten
ftedes vor den oghen hebbe; vn de de vor-ghetterenheyt altynghes
vle; Vn de dat de mynfche dencke alle de dynck, de god ghe-boden
hefft, wo-dane wys de, de god vor-fman, vmme ere funde vallen
yn de helle-pyne; Vnde dat ewyghe leuent alle tyd yn fyneme
herten hebbe, dat dar bereyt is den, de god fruchten; Vn de dat
de mynfche fyck be-ware yn allen ftunden vor den funden vn de
vlecken, dat is der dancken 2 , der tungen, der oghen, der hende,
der vote, des eghen wyllen. Ok fchal he befyden werpen de
begherynghe des vlefches.
Item.
gyn mynfche fcal dencken, dat he werde anghe-feyn van gode
van dem hemmele, vnde in allen tyden fyne wercke werden
feen van dem gotlyken anghefychte vnde werde[n] 3 ghe-bracht
van den enghelen vor god to allen ftunden. dat be-wyfet 4 vns
de prophete, de dar fecht, dat god ieghenwardych fy yn vnfen
dancken: „heer-uartde herte vnde deneyren“; vnde to ener anderen
ftede, de he bekennet de dancken der lüde, vnde echt fpreckt
de prophete: »du hefft vor-ftan myne dancken van va»rnynghes 5 ;
vn de des mynfchen dancken be-kennen dy, here!“ dar-vmme dat
5
10
ttBl. 106a]
15
[BL 106 b]
20
25
[Bl. 107 a]
30
35
1 der ; e sudelig, gleich einem a. * der dancken ; r über der Zeile.
8 Hs. werde. 4 Hs. be wyfen. 6 vaernynghes; a unten geändert (*?).
Digitized by v^-ooQle
28
A.
byn yk by om vnbevlecket, ys dat yk mek be-ware vor miner
bosheyt“.
Den eghen willen do e n wert vs vor-boden, wente de fcryfft fecht
vs: „vnd* van dyne/zz willen fo kere dek!“ Ok fo bydde we in
5 dem pater nofter, dat fyn wille de fche in vs. Is dat we laten
vfen willen, fo be-ware we dat dar vs de fcrifft fecht: „Yt fynt
weghe, de den luden du/zket recht fyn, vnde or ende de drenket
in der dupe der helle.“ Ok fecht de fcryfft van den, dat de yezzne,
de dar fumere/z fynt, „Se fint vorwuld 1 vnde v/zmy/zflek ge-worden
10 in oren eghe« willen.“ Ok in den be-ghery«ge des vlefches fculle
we alle wege louen, dat god vs ieghenwardech fy. Wente de pro-
phete fecht: „alle min be-ghery/zghe de ys dek bekant.“
Hir-v/zzme fo fchal men be-hoyden fyk vor bozen begheringhe,
wente de doyt ys ghe-fat vor de dore der wolluft. Wente de
15 fcrifft bu e t vns: „Na dyner be-ghere ga nicht!“ Na dem male dat
de oghen goddes be-feyn den guden vnde den bozen vnde ouer
de kyndere der my/zfchen, vnde fud dar-na, yfft he fy vomuftych
edder godde fokende, vnde ok ys dat de engele, de vns ghe-geuen
fynt, al tyd vfe werk bodefcuppet godde, So fculle we, brodere,
20 alle tyd dat be-waren, dat de prophete fecht, dat wy vns nicht
lt Bl. 98a] neghen to dem bofen vnde werden v/znutte, dat fgod fe in ichtef-
welker ftu/zde an-fe, vnde vor-barme fek ouer fe in deffer tyd,
wente he ys milde, vnd? beydet, dat wy vns kere/z van dem bofen
in dat gude, vnde fpreke to vns hir-na: „Dat heftu dan, des
25 fwech ek.“
JJE ander graed der otmodecheyt ys, Is dat eyn nicht leff hat
eghen willen, vnde fyne begheringe nicht lüftet wulle/zbrwgen,
Su/zder de fte/zzmen vfes herezz na-volget mit den werken, dar he
fecht: „Ek byn nichte kome/z, dat yk don wille myne willen, funder
1 vorwuld; w vielleicht verbessert zu v.
Digitized by v^-ooQle
ß.
29
he forchuoldych fy yrf fynen vorka'rden dancken, So fchal iummer
fpreken de nutte broder in fynem herten: „denne werde yk vn-
be-vlecket vor ome, yffet dat yk my be-ware vor mynen funden.“
Item. 1
JJen eghenen wyllen werde wy vor-bede/rde 2 to donde, dar de
fcrift fpreckt: „Af-kere dy van dynem eyghenen wyllen!“ Vnde
echt bydde wy yn vnfem bede god, dat fyn wylle werde yn vns.
vn de alfo werde wy ghe-leret, dat wy nycht don fchullen 3 vnfen
eyghenen wyllen, wanne wy be-waret dat, dat de hylleghe lcryfft
fpreck: „Ed fyn weghe, de den luden frecht duncken, der ende
fenket in de grünt der helle.“ vnde echt fo be-ware wy dat, dat
van den vorfumyghen is ghe-fproken: „Se fynt to-braken vnde
vn-mynfchlyk ghe-worden yn oren wyllen.“ yn der begherynghe
des vlefches fo loue wy god iummer vns yeghenwardych to wefen,
Alfe de prophete fpreckt to gode: „vor dy is alle myn begherynghe.“
JJar-vmme fchal men fyck hoden vor bofer begherynghe; Wente
de doet is ghe-fath by deme ynganghe der luft. Dar-van buth
de fcrifft vnde fecht: „En volghe dyner begherynghe nycht!“
Hyr-vmme na dem male dat de oghen godes fchouwen de guden
vn de de bofen, Vnde god fuet alle tyd van deme hemmele up
de kyndere der mynfchen, dat he fee, efft yement vor-ftendych
edder god fokende fy, Vn de ock alle vnfe werck werden ghebode-
fchoppet gode vnfeme fchyppere van den enghelen, de vns tho-
ghevoghet fynt, dar-vmme fcholle we vns be-waren alle tyd,
brodere, Alfe dauyd fpryckt, de prophete, dat wy nycht ghe-neghet
werden to dem bofen vn de werden vn-nutte, vn de god dat an-fee
an yenygher ftu/ide, Vnde vnfer fchonet yn deffer tyd, wente he
gud is, vn de wachted io, dat wy vnf be-keren tho dem leften,
vppe dat he vnf nycht dorue fegghen yn tokemden tyden: „deffe
dyngk hefftu ghe-dan, vn de yck hebbe ghe-fweghen.“
Van der othmodipheit.
D E ander grad der othmodicheyt is, dat men fynes fulues wyllen
nycht leff en hebbe, vnde dat ome nycht en lüfte fyne begherynghe
to vullen-brynghe/zde, Sunde[r] 4 dat en myt den werken volghe
der ftemne vnfes heren, de dar fpryckt: „Ik byn nicht ghe-kome/z
[Bl. 107 b]
5
10[fB1.108a]
15
[Bl. 108 b]
20
25
30
[Bl. 109 a]
35
1 Nach Item steht Ex capit. vij . Ein ähnlicher (ausgeführter oder nur
begonnener) Zusatz kommt öfters vor. * vor-bedende\ zwischen dem ersten e
und d steht ein halb ausgewisches j . 3 Jdiullen ; h über der Zeile. 4 Hs. Sunde.
Digitized by C^ooQle
30
A.
des, de mek het ghe-fand.“ Vnde echter de fcryfft fecht: »De
wolluft het pyne, vnde de notrofft telet de cronen.“
D E drydde grad der odmodycheyt, we vmme der leue goddes
willen vnderdanich yn dem be-horfam ys dem ouerften, vnde
5 volget na dem heren; dar fecht de apoftel: »He wert dem vader
be-horfam wante in den do e t.“
J)E veerde 1 grad der otmodecheyt ys, dat men yn dem horfam
harde wedderftauwinge lyde, Edder ycht om vnlych fche, dat
he dat duldelken lyde, vnde entfange dat mit der ftyllen famiticheyt,
10 vnde entheue fek nicht vnde möge fek; alfe de fcrifft fecht: »De
dar wulherdich blyfft went an den ende, de wert falich.“ Vnde
auer: »dyn herte werde ghe-ftarket vnde dulde den heren.“ Vnde
alfo he tekent den truwen man, de alle dyngh dorch god fchole
lyden, fo fprikt he in der perfonen, de dar liden: »Dorch dek,
15 here, alle daghe werde we dodet; we fynt ghe-achtet alfo de fcap
der dot-flachte.“ vnde alfe fe werden ghe-wyffaget van dem to-
vorlaten des gotliken loues, fo volgen fe vnde fpreken: »ln alle
deffen faken fo ouerwynne we vs mit dem, de vs leff het ghe-had.“
Vnde auer fo fpryckt de fcrifft: »Here, du heft vns alfe dat fuluer
20 ghe-proyuet in dem wure; du hefft vns in dat ftryc 2 ghe-leydet.
Du heft de dorfchynge vp vfen rughe lecht.“ Vnde dat wy wettet,
dat we vnder dem pryer fchollen fyn, fo volghet he dar-na vnde
fecht: »Du heft de lüde ghe-fat bouen vfe houede.“ Ok fo we
vorwullen de bod vfes heren, dat we mit duld vnrecht vnde wed-
25 dermod lyden, alfe de flaghen werden an eyne wanghen, fo beden
fe on de anderen; vnde de on den rok nympt 3 , fe laten om ok
den heyken; wer fe to eyner myle ghe-nodet, fe ghan twe, vnde
dulden de valfchen kyndere 4 mit funte paulo, vnde lyden de achte,
vnde fpreken wol den yennen, de on bofe fpreken.
1 veerde ; v aus w verbessert: so öfters. * Hs. anscheinlich ftryt. 3 Hs.
nynpt. 4 kyndere-, kyn später zu bro verbessert.
Digitized by VjOOQle
B.
31
to dunde mynen wylle«, funder den wyllen des, de my ghe-fant
heuet.“ Vnde ouer fprickt de fcryfft: „De wolluft hefft de pyne,
vnde de noettrofft bereydet de krönen.“
Van der othtmodycheyt.
JJE drydde grad der othmodycheyt is, dat en mynfche dorch de
leue godes myt aller horfamycheyt fyck vnder-do fdeme ouerften,
vnde volghe vnfem leue« heren; dar-van funte pawel fpreckt:
„he was horfam wente an den doet.“
VORT-MER VAN DER OTHMODICHEIT.
JJe verde grad der othmodycheyt is, etft men in deme horfame
harde vn de werderfettighe dynck, Vn de efft ome vnrecht ghe-dan
worde, dat he dat duldelken Vn de myt ftyller fachtmodicheyt 1
ent-fanghe 2 Vnde an deme lydende nycht af-kerych werde effte
en-vlee; Alte de fcryft fecht: „de dar vulhardych is wente yn den
ende, de fchal falych werden.“ Vmfeecht: „dyn hertefchal ghe-fterket
werden vnde fchal wachte« godes.“ Vnde alfe he be-wyfet den truwen
man alle nedderlyke dynck dorch god fcholle lyden, So fpreckt he yn
den perfone« der byddere: „dorch dy, here, werde wy alle daghe ghe-
dodet, vnde fyn gheachtet alfe de fchape, de ghedodet fynt.“ Vnde
alfo ghe-fekert werden van der hopene gotlykes lones, fo volghen
fe myt frouden vnde fprecke« 3 : „yn alle duffen dynghen So vor-
wynne wy alle deffen dorch den, de vns leff hefft ghe-had.“ Vnde
echt yn ener anderen ftede fpreckt de fcryft: „Here, du heueft
vns ghe-prouet, |du heffft vns ghe-luttert yn deme vure, Alfe dat
fuluer yn deme vure wert ghe-luttert; du heueft vns yn den ftryck
ghe-lecht, drofnyffe up vnfen rugghe.“ vnde dat he be-wyfe, dat
wy vnder den ouerften fchollen wefen, So volghet dar-na vnde
fpreckt: „du heueft de lüde bouen vnfe houet ghe-fath.“ Vnde
fo fcholle wy ok vorfullen vnfes heren bod, dat wy myt dult
vnrecht vnde wedder-wyllen lyden, Alfe de ghe-flaghen werde yn
eyne wanghen, de fchollen ok beden de anderen; de dy nymmet
den rock, dem lat ok dat ander cleyt; werde fe to eyner myle
to wanderen ghe-nodyghet, zo gan fe twe, vnde dulden de val-
fchen brodere myt funte pawel, vnde liden vor-volghynghe, vnde
benedygen de yennen, de fe vorfloken.
5
[+B1.109 b]
[Bl. 110a]
10
15
20
[+BI. 110b]
25
30
35
1 fachtmodicheyt ; e über der Zeile. * Hs. ent fanghen. 3 fprecken ; c über
der Zeile.
Digitized by v^.ooQle
32
A.
[Bl. 98b] D E veffte grad der odmodycheyt is, dat men alle de bozen danken,
de to dem herten komen, Edder wat men vor-holen bofes deyt,
dat he dat fynem abbete fegghe vnde nicht vor-hele mit der lütteren
5 bycht. Dar-to fo manet vs de fcrifft vnde fecht: „Opene godde
dynen wech, vnde hope an on !“ vnde auer: „Bichte/ godde, wente
fyn gnade ys ewich.“ Ok fecht de prophete: „Myne miffeda*t de
dede yk dy, here, openbare, Vnde myne funde ys mek alle tyd
wedder, vnde hebbe nicht be-hud myn vnrecht. Ek fede: ek wil
1 0 bychten myne funde vn de vnrecht, vnde du heft vor-gheuen de
bosheyt myner funde.“
D E fefte grad der otmodecheyt ys, dat men in aller bofheyt edder
fnodecheyt fek mene vnde fpreke, vnde to allen den werken,
de om be-volen werden, reke fek vnwerdych vnde vnnutte, vnde
fpreken mit dem propheten: „Ek byn to nichte bracht vnde wufte
15 deffes nicht. Ek byn ghe-maket by dy alfe eyn ve, vnde ek byn
alle tyd myt dy.“
D E feuede grad der otmodecheyt ys, dat men fek nicht allenen
vnnutte vnde boze fpreke mit der tunghen, funder dat men des
lo*ue van ganfer ynnicheyt fynes herten, vnde otmodegen fek mit
20 dem propheten vnde feggen: „Ek byn eyn worm vnde nicht eyn
mynfche, vnde eyn vor-dreyd der lüde, vnde eyn vorwarpynghe
des Volkes. Ek byn ghe-hoget vnde otmodeghet vn de fchendet.“
vnde auer: „Id ys mek, here, gud, dat du mek heft ghe-otmodeghet,
vp dat yk lere dyn ghe-bod.“
25 D E achtede grad der otmodecheyt ys, dat men io nicht en do wen
dat de mene regele des clofters ghe-bud vnde der mefter bylde.
D E negede graed der otmodecheyt ys, dat men de tunghen ftylle,
vnde fwyghe, vnde hebbe fyn ftylniffe, vnde fpreke nicht, went
men one vraghe; wente „mank velen worden“, alfe vns de fcryft
30 fecht, „fo vlud men nicht de funde“, vnde „de wefcher wert nicht
ghe-fchykket efte rychteget ou er der erden.“
Digitized by v^-ooQle
B.
33
VORT-MER.
|)e vyfte grad der othmodycheyt is, dat de brodere alle bofe
dancke/z, de en to fynem herten kome/z, edder bofe dynck, de
he hemelyken hefit ghe-dan, myt othmodygher bycht fyneme abbete
nycht en helet. To duffen dynghe/z manet vns de fcryfft vnde
fpryckt: „Openbare gode dynen wech, vnde hope an on!“ vn de
echt: „Bychtet gode, wente he gud is, vn de fine barmhertycheyt
ewych is.“ vn de echt fpryckt de prophete: „Mynen breke hebbe
yk dy wytlyck ghedan, vnde myn vnrecht hebbe yk nycht bedecket.
1k fprack: Ik wyl myn vnrecht gode kundyghe[n] 1 wedder my
fulue/i; vnde du vor-gheueft my de funde mynes herten.“
VORT-MER.
D E feyfte grad der othmodycheyt is, eyn broder fyck ghe-noghen
led in aller fnodycheyt vn de vor-worpen dynghe/z, vnde to allen
dynghe/z, de ome werden ghe-hete/z, alfe eynen 2 bofen vn de
vnwerdyghen werk-man fyck be-wyfen; vnde fpreckt myd dem
Propheten: „Ik byn to nychte worden vn de wuftes nycht, alfe
eyn vnuomuftych deer by dy, vnde bliue yu//zmer by dy.“
Van der othmudicheyt.
D E feuede grad der othmodycheyt is, dat men fyck alle// luden
vor-worpener vn de fnoder nycht allene myt der tunghen edder
myd den worden bewyfet, funder ok van yn-wendygher begherynghe
des herten louet, vnde othmodyghe fyck myt dem propheten vn de
fpreke: „Ik byn en worm vn de nycht eyn my/zfche, feyn lafter
der lüde vn de eyn vor-warpynghe des Volkes. Ik byn ghe-hoghet
vnde ghe-othmodyghet vnde ghe-honet“; vnde: „id is my gud,
dat du my ghe-othmodyghet heffft, vp dat yk lere dene bo a de.“
ße achte grad der othmodycheyt ys, dat eyn monnyck nycht en
deyt, wen dat de ghe-mene regule des clofters bud, edder dar-to
der ouerften beide manet.
ße neghede grad der othmodycheyt ys, dat eyn mo//nyck fyne
tunghen van fpreke/zde be-ware, fyn fwyghe/zt, wente dat men
ome wes vraghet; Alfe de fcrift wyfet: „In uele fpreken mach
men nycht vleyn de funde“; Vnde: „de uele fprekende man
wert nycht ghe-|recht-verdyghet vp deme ertryke.“
[Bl. lila]
5
10
[Bl. 111b]
15
20
[^ Bl. 112 a]
25
30
35[fB1.112b]
1 Hs. kundyghe . 2 Hs. eynem.
3
Digitized by v^-ooQle
34
A.
J)E teynde grad der otmodecheyt ys, dat me« nicht lichte vnde
alle tyd be-rede fy to lachende; wente yt is be-fcreue«: »De
dore er-hoghet fyne ftemmen, wen he lachet.*
JJE elfte grad der odmodicheyt ys, wen de monnek fprykt fachte,
5 ane lachent, mit vrochten vnde otmodecheyt, vnde io redelke
wort fpreke, vnde fy in der fte/nmen neyn roper; alfo dar fcreuen
fteyt: »De wyfe wert be-kanttelek in den cleynen worden.“
[Bl- 99a] J)E twelfte grad der otmodycheyt ys, dat de monnek nicht allene
myt dem lychammen wyfe de otmodycheyt al den, de on feyn,
io ok in den werken; In dem hufe des bedes, In dem clofter, In dem
garden. In dem weghe, In ackere, edder wor he fyd, gheyt edder
fteyt, fo fy he io alle tyd mit ghe-negedem houede, vnde fla fyne
oghen dal to der erden, vnde dunke fek alle tyd fchuldich in fynen
funden, vnde wone, wo he alle tyd fta vor ftrenghen rychte vnfes
15 heren goddes, vnde feghe dat, dat 1 de openbare funder 2 fprykt in
dem ewangelio, de fyne oghen to der erden hadde: »Ek funder
byn nicht werdych, leue here, dat yk myne oghen vp-heue to dem
hymmel“; vnde ok myt dem propheten: „Here, yk byn ghe-krum-
met aller weghen vnde otmodeghet.“ Wan den eyn monnek al
20 deffe graed der otmodycheyt up-ftyghet, fo kumpt he drade to
der leue des heren, de den vrochten vt-driuet, fo de leue wullen¬
bracht wert, fo dat he alle deffe ftucke wulbrynkt an arbeyt, alfe
yfft dat om van der nature an-ghe-boren fy, vor-middelft eyner
guden wonheyt vnde van dem lüften der doghede; de vfe here
25 rychtet wyfen fyne werkynghe, de dar nu ghe-reyneget ys van
den lafteren vn&e den fu[n]den 3 mit dem hylgen geyfte.
B.
35
VORT-MER.
JJe teynde grad der othmodycheyt is, dat men nycht lychtferych
fy vnde berede to lachende, alfe dar ghe-fcreuen is: „de dore
hoghet fyne ftemne in dem lachende.“
|)E eylfte grad der othmodycheyt is, wan ein monnyck fpreckt, dat
. he fachte vnde ane lachen, othmodychlyken, myt fwarheyt, vnde
kleyne vnde redelke wort fpreke, vn de fy nycht lut vn de ropende
in fyner fprake; Alfe dar ghe-fcreue« is: „De wyfe wa*rt be-kant
in körten worden.“
Van der othmodicheyt.
J|E twolffte grad der othmodycheyt is, dat eyn monnyck nycht
allene myd dem herte«, funder ock myt deme licha/nme de
t othmodycheyt be-wyfet den, de on an-feyn; dat is: in deme
arbeyde, in dem bede-hufe, yn deme cloftere, yn deme garde«,
yn deme weghe, yn deme ackere, edder wor he fyt, gheyt edder
fteyt, fcal he neghe« fyn houet vnde flan fyne oghe« yn de erden
\nde dencke« fyck fchuldych fyner funde, vn de be-trachte, dat he
alfe yn der fulue« ftunde fcholle werden ghe-bracht vor dat ftrenghe
rychte godes, vnde fpreke io dat, dat de apenbar funder, dar-van
men lefet yn dem ewa/zgelio, fprack, do he fyne oghen Hoch yn
de erden vn de fede: „here, yck funder byn des nycht werdich,
dat ick myne ogen erheue to deme hemmele“; Vn de echt myt
dem propheten: „Ick byn ghe-kruwmet vnde ghe-othmodyghet
alle weghe“. So wan de monyck alle duffe grad der othmodycheyt
hed up-ghe-fteghe«, fo ku/npt he to-hant to der vullen-kome«
Ieue godes, de dar vth-driuet den vruchten, myt der he alle dinck t
de he vor nycht 1 ane vruchte« tghe-dan hefft, beghynnet ane
yennych arbeyt alfe van naturen van guder wanheyt to donde,
nycht van vruchte« der pyne, funder van der leue vtifes here«
ie/u chr//fi, myt guder wanheyt vn de wolluft de[r] - doghede; de
de god yn fynem werck-ma«ne, de reyne is van funden, myt
deme hylghen gheyfte werdycheyt to bewyfende.
5
(Bl. 113al
10
[f Bl. 113b]
15
20
25
[f Bl. 114a]
30
VIII.
Wan den godliken anmachten.
n wynter-tyd, dat if van aller hylghen daghe we«te to pafche«,
na der prouinghe der redy'licheyt fo fchal me upftan tin der 35[+Bl.U4b]
1 nycht ; t über der Zeile. * Hs. de.
3*
Digitized by VjOOQle
36
A.
in der 1 achten ftunde der nacht, dar-na en luttek myn der myddel-
nacht ghe-flapen werde vnde en luttek vor-dawet. Dat na der
metten ouer yft, Dat werde van den broderen in-ghe-denet in dem
bede, der lectien, der be-trachtynge. Dan van pafchen to aller
5 hylgen dach fo werde alfo de metten temperet, dat eyn luttek
vnderual holden werde, dat de brodere mögen körnen to ore/n
be-houe; Vnde to-hant fo volghen de laudes, De men fcal be-
ghynnen, fo yd daghet.
IX.
WO VELE SALME ME LESEN SCAL TOR£ METTEN.
10 \A/ynter-tyd, fo dat verfch vor-ghe-fproken ys „Deus, in ad-
iutoriu/ra meu/n in-tende“, So werde ghe-fproken drye „Do¬
mine, labia mea apmes“; Dar-na de drydde falme „ Domine , quid
mnltiplicati funt“ Vnde „gloria pafti“; darna de falme „Venite,
exultemns“ mit eyner antiphona; Dar-na eyn ymnns; Dar-na fes
15 falmen myt ant/phonen Vnde eyn verfykel; Dar-na, wen de ghe-
funghen fynt, fo gheue de abbet den feghen. Wen fe denne
fytten in den ftolen, fo werden ghe-lefen dre lectien, dar-vnder
dre refponfor/a ghefungen, vnde to dem dridden refponforio
finget men „gloria patr/\ Wen he dat an-heuet, fo ftad fe alle
20 vp vntme ere willen der hylghen dreualdecheyt.
[t Bl. 99b] Vnde hir fwerden ghe-lefen de boke beyde des olden vnde des
nyen teftamentes der 2 gotliken war-fettinghe, Sünder ok or be-
dudinghe, de van den erbaren vnde ghe-loueghen vederen ghe-
maket fynt. Na den dren lectien fo volghen fes ander falmen mit
25 „alleluia“. Dar-na volghet eyn capyttel, Dar-na eyn verfykel,
Dar-na „kyrieleyfon“, vnde de metten werde fo ghe-endet.
X.
Wo DE METTEN DES SOMERS SCHAL GEHOLDEN WERDEN.
'an pafchen wente to aller hylghen dach werde al deffe mate
ghe-holden, alfo we feghet hebben, an dat de lectien v/nme
1 der über der Zeile. * Hs. des.
Digitized by VjOOQle
B.
37
achteden ftunde der nacht, dat men eyne kleyne wyle na myt-nacht
rowe, vnde alfo vor-douwet up-ftan. vn de de tyd, de dar-bouen
ys, de fcollen de broder tobrynghen myt falteren lefen vn de hilgher
lectien vn de hilgher betrachtynghe. Van pafchen wente to aller
hylghen daghe fchal men alfo de metten-tyd metyghen, dat men
eyne kleyne ftunde 1 , dar-an de broder moghen gan to erem ghe-
make der nature, vn de tho-hant de laudes beghynnen, wan yd
beghynnet to lychtende.
IX.
Wo UEI.E S AI,MEN ME LESE AI SCHAL THO OER METTEN.
IN wynter-tyd to dem erften fchal men fpreken: „Dens, in ad-
1 iutoriu/n meu/n intende! Dom/ne, ad adiuuandu/n me feftina!“
Dar-na fchal men lefen: „Dom/ne, labia mea aperies, & os meu/n
annunciabit laudem tua/n.“ dat fchal men lefen drie. dar-na fchal
men lefen den drydden falmen, dat is „domine, quid multiplicati
funt“, myd deme verfche „Glor/a pn/ri“, dar-na „Venite, exultemns“,
edder fynghen. Dar-na fchal men finghen den ympnu/n. Darna
schal men lefen fes falmen myt oren antyphonen. dar-na fchal
men fpreken eyn verfyculu/n. dar-na fchal de abbet geuen fynen
feghen den, de dar lefen de lectien. der men dre lefen schal des
werkeldaghes vn de drey refponforia dar-to fynghen; to duffen
lectien fcolen de broder fytten. men na dem dridden refponforio
fchal men fynghen „glor/a po/ri“. Wan men dat beghynnet, fo
fchollen de broder upftan van eren ftolen vn de nyghen dorch de
ere vnde werdycheyt der hylghen dreualdicheyt.
JJe boke de[r]- olden ee fchal men lefen to der metten vn[de]
ock de[r] 3 nyen ee vn de ore be-dudynghe, de dar befcreuen
hebben de alder groteften lerer vnde vedere der hylghen kriftenheyt.
Na duffen dren lectien myt eren refponforien fo fchal men echt
fes falmen, dar men to fynghen fchal „alleluia“. Dar-na fchal
men lefen eyn capittel vte den epiftolen Sunte Pawels en-buten
Vn de eyn vorficulu/n vn de „kyrieleyfon“, vnde alfo endighet fyck
de noctumen.
X.
CA PITTU LU Af DECIMUAf.
V an pafchen wente to alle godes hylghen daghen fchal men
holden de fuluen tale der falmen, funder allene dat men nene
1 Das Verb des dat-Saizes fehlt. ’ Hs. de. * Hs. vn ock de.
Digitized by
Google
5
[Bl. 115 a]
10
15
20
[Bl. 115b]
25
BO
[Bl. 116 a]
35
38
A.
der körten nacht willen nicht fculle[n]‘ werden ghe-lefen, Sünder vor
de dre lectien lefe me eyne ftedes vt dem olden teftamente. Na
der volghe eyn verfykel; Dar-na „kyrieleyfon“ kort; Vnde dat
ander werde er-wullet, alfo vore-fproken ys, dat ys: nummer myn
5 den twelt falmen fchult werden fungen.
XI.
De[S] j sondages, wo men dewne DE METTE/V holdew scal.
An dem fondaghe fo fteyt men vro'er vp to der metten, vnde
werde de fulue mate ghe-holden, dat ys fees falmen, alfo hir
vor-fproken ys, Dar-na eyn verfas. Vnde wen fe de/me fytten,
10 fo werde ghe-lefen in dem bok iiij lectien mit veer refponforijs.
An dem verden refponforio fynghet men „gloria patri“. Wen men
dat an-heuet, fo ftan fe vp. Na den lectien volghen auer fees
falmen myt antiphonen vnde eyn verfus alfo dar-vor. Dar-na fo
werden auer lefen veer leccien vnde iiij refponfor/a fungen alfo
15 dar-vor. Dar-na dre cantica van den propheten mit „alleluia“.
Vnde wen den dat verfykel fproken ys, vnde abbet den feghen
geuen had, fo werdet ghe-lefen veer lectien van dem nyen tefta-
mente alfe dar-vor. dar na den iiij refponfon/s fo heuet de abbet
an den ympnum „Te deum laudamns“. Dar-na lefe de abbet dat
20 ewangelium; dar-to ftaed fe alle mit eren vnde mit vrochten. Wen
de den ghe-lefen ys, fo antwerden fe alle „Amen“. Dar-na fo
hefft c abbet an „Te decet laus“. Wen den de feghen ys ghe-
geuen, fo ht..et men an de laudes. Alfodan wyfe den der metten
fchal fcheyn beyde wynter vn[de] 3 fommer an dem fondaghe, Id en
25 fy auer dat duffe mette vor-fpadet werde, des nu/nmer fcheyn
moyte, dat men de lectien mofte vor-korten edderdelen; fo fchal
men wul-don dar-vor in dem bedehufe.
XII.
Wo DE LAUDES AM SONDAGE SCHULLE/V SUNGEN WERDEN.
An dem fondage to der laudes werde to dem erften ghe-fproken
30 de falme „de«s miferea/«r noftri“ lenkfem an antiphen; Na
1 Hs. fculle. ’ Hs. De. * Hs. vn.
Digitized by v^-ooQle
B.
39
dre 1 lectien en left in deme boke dorch de körte der nacht,
Su/rder vor de dre lectien fchal men enbuteu 2 lefen eyne körte
lectien vte deme olden teftameute. Dar-na volghe« fchal en kort
refpouforiu/n; dat ander fchal men holden alto-male, alfe hyr vor-
ghe-fecht is, dat is, dat me nu/nmer-mer myn wan twelff falmen 5
to den noctumen en lefen, ane den falmeu „Do/n/ne, quid multi-
plicati funt“ vn de „venite, exultemus do/n/no“.
XI.
WO MEN DES SONDAGHES I)E METTE.V HOLT.
[Bl. lltib]
D E . S . fondaghes fchal me« tytlyker upftan to der metten. Dar-aff
fchal men fholden duffe mate, dat is, men lefe fes falmen io[tßl.i 17a]
vn de eyn uerficulu/n. Vn de wan de brodere fitten yn eren ftolen»
fo fchal men lefen veyr lectien vn de fynghen veyr refpo/iforia
vn de na dem verden 3 verfche „Glor/a“. Vn de wan men dat be-
ghynnet, fo fchollen fe up-ftan myt erwerdicheyt. Na den veyr
lectien fchal men echt lefen fes falmen myt oren antyphone«, vn de 15
dar-na veyr lectien myt oren refpo/iforien; dar-na dre cantica, dar
men to fynghe« fchal „alleluia“, dar-na eyn verficulu/n, vn de be-
nedictien, vn de veyr lexien van der nyen ee. Dar-na fchal de
abbet te-tenghen „Te deu m laudamus“. Dar-na fchal he ock lefen
dat ewaugeliu/n; dar fchollen de brodere to ftan myt vrochten 20
\nde myt erwerdycheyt. wan dat vte is, fo fcollen fe alle fprekeu
„amen“-. Dar-na fchal de abbet betenghen den ymnu m „Te decet
laus“.
Duffen orden fchal men holden to der nacht-metten allens beydde
fommer-tyd vn de wynter-tyd, Id en were, dat doch nycht enfchee, 25
dat men fpade upftunde vnde de lectien vorkorten fcholde. Dat
men doch degher be-waren fchal, dat des nycht enfchee. Vn de
efft dat fcheghe dar-bouen, fchal de dat beteren gode yn dem
köre, van des weghe« de vor-fumy e nge queme.
XII.
Wo MEN DE LAUDES HOLDEN SCHAL.
,es fondaghes to der laudes fchal men lefen den falmen „D^us
mifereatur no/ifri“ ane anthyphone flychtes en-wech; Dar-na
[BL 117b]
30
1 dre am Rande nachgetragen. * Am Rande teilweise fortgeschnitten: meori
= memori[ter]. * Hs. verder.
Digitized by v^ooQle
40
A.
[+B1. 100 a]
5
10
15
20
dem „mifeiwe mei, deus“, „Confitemi/zz“, „Deus, deus meus“,
t„Benedicite“, „Laudate dominum de celzs“ mit „alleluia“; Dar-na
eyn lectie vt der hemelken openbari/zgen, eyn cleyn R efponforium,
Eyn verfus, vnde „benedyctus“, „kyrieleifon“, vnde endet fek.
XIII.
Des WERKEN-DAGES, WO ME KENNE DE LAUDES HERAN SCHAL.
An den werkendaghen werden de laudes alfo began. Dat ys:
to dem erften „Deus, in adiutor/um“, „Deus miferea/zzr no//ri“,
den falme/z en luttik vor-teen alfe an dem fondaghe, dat fe alle
mögen körnen to „mifer ert mei, deus“, de mit eyne/zz antiphen
fchal werden funghen; Dar-na twene falme/z, alfe de weken ouer
ghe-fchikket fynt; Dar-na eyn canticum, alfe men to rome fynget;
Dar-na „laudate“; Dar-na eyn cappittel des apoftoles, dat refpon-
for/um, De y/zznus, Dat verfikel, „Bened/'cAis“, antiphen, „Kyrie-
leyfon“, vnde werde den alfus vor-wullet.
Vnde dat pat er nofter fchal alle tyd to dem leften der laudes fo
fproken werden on allen to hörende van dem pryer vmme der
fchande willen, de dar waffen; Vnde werden der wort var-mand,
de fe fpreken: „vnde vor-gyff vns vfe fchult, alfe we don vnfen
fchuldeners“; vnde keren fek van foda/znen lafteren. An den ande¬
ren daghe-tyden werde dat fulue bed an dem leften fo fproken,
dat fe alle weghe antworden: „Sed libera nos a malo!“
Digitized by v^-ooQLe
B.
41
„Miferere mei, d^ns“; Dar-na „Confitemini domino", de dar fteyt
vor „brati i/n-maculali“; Dar-na „Dominus, d eus m eus", denne
„B^n^dicite“, denne „Laudate dominum de celzs“; Dar-na dat
capittel vte deme boke der openbaringhe; Dar-na eyn kort refponfo-
riu m\ Dar-na den ympnunz vn de eyn verficulunt; Dar-na 1 „Bene-
dictns“ vn de „kyrieleyfon“; vn de den if id vor-wllet.
XIII.
Van der laudes des vverkei.daohes.
IN den werkeldaghen fo fchal men holden de laudes alfus. To
1 dem erften fchal men lefen des mandaghes: „D^ns mifereatur
noftxi", „Miferere mei, dcns“, „Verba mea“, „Dixit iniuftus“; Des
dynfcedaghes: „Judica me, deus", „Miferere mei, deus, miferere
mei“; Des myddewekens: „Exaudi, de«s, oxationem mea m, cu m
de-precor“, „Te decet“; Des donredaghes: „Domine, deus falutis“,
„Domine, refugiu/n“; Des Frydaghes: „Notns in iudea, deus",
„Bonu/n e/t conWtexi domino"-, Des fonnauendes: „Domine ex“,
tden leften, \nde dat canticunz „Audite, celi“, dat men delen fchal
in twe gloria. Wente in den anderen daghen holt men iowelk
canticunz vth den propheten, Alfe id holt de romeffche kerke. dar-na
fchal men lefen „laudate dominum de celis“. Dar-na fchal men
lefen eyn Capittel vt Sunte pawels epiftolen, eyn kort refponforiunz,
den ymnunz, eyn verfykel, „Benedictus“ myt der antyphen, de
dar to-hort, „kyrieleyfon“, fo is id vor-wllet.
JJyr fchal men merken, dat men alle daghe to der laudes vn de
to der vefper fchal men 2 lefen dat pater noftex lüde, dat fe
dat alle hören, vmme der dorne der ergerynghe wyllen, de dar
hemelken mochften waffen in deme herten, dorch ghe-lofte, wan
wy fpreken: „vor-gyff vns vnfe fculde, alfe w>e vor-gheuen vnfen
fchuldeners“, moghen vns lütteren van den breken. men to den
anderen tyden fo fchal men dat fulue „patex noftex “ fpreken
ftillyken, funder dat lefte del fchal me lüde fpreke[n] 3 , alfe: „Et ne
nos inducas in te/nptacionenz“, dat van en alle werde ant-wert:
„Sed libera nos a malo!“
1 Hs. Dat na. 1 men in dem rfaZ-Satze irrtümlich zwei Mal; ähnliche
Wiederholungen sind oft in der 11s. (durch Ausstreichen) verbessert worden.
' Hs. fpreke.
Digitized by
Google
5
[Bl. 118a]
10
15
[f Bl. 118 b]
20
25
[f Bl. 119a]
30
42
A.
XIV.
In HOCHTIDES-DAGEN, WO ME denne DE METTEN began schölle.
IN den hochtydes-daghe«j alto-malen alfe van dem fondaghe
1 fproken hebben, So werden de be-ghan, An dat de falnie/i,
de antiphen, de verlas, de lectien, de to dem daghe hören, funghe«
5 werden. Sünder de mate, de vor-fcreuen ys, de fchal men holden.
XV.
Welke tijt me Alleluia singen schulle.
\/an pafchen wente to pynkften werde an vnderlat „alelluia“
fungen beyde to de« falmen vnde in den refponfonys. Auer
va« pinkften wente to der vaften werde alle nacht to den fees
io falmen to der metten „alleluia“ ghe-fungen; Alle daghe hütender
vaften to den ca«tica, Laudes, pr/me, tercien, fexten, none«, „ale-
luia“ ghe-funghe«, vnde vefper mit antiphen; De refponforia
nu/wmer fu«der van pafche« we«te to pynkften.
XVI.
Wo DE GOTLIKEN WERKE DEN DACH OUER SCHULLEN SCHEEN.
15 Alfo de prophete fecht: „Seuen malen in dem daghe fede ek
dy loff.“ Deffer feuen hylghe ta*l wert alfo van vns wullen¬
bracht, ys dat wy vnfes deynftes ammecht to den fuluen daghe-
tiden erwllen; wente van deffem fo fprikket de prophete: „Seue«
malen fprak ek dek loff in de/ra daghe.“ Auer van der nachtiden
[fBi.ioOh]20 fecht de fulue prophete: „To der midfdernacht ftu«d ek vp dek
to louende.“ Vnde in deffen tyden loue [we] vnfen 1 heren vntme
de ordeles fynes rychtes, Dat ys to den laudes-tyden, pr/me,
te/cie, fexte, none, vefper vnde nacht-fangh, vnde ftan to mid-
nacht vp vnde louen on.
XVII.
25 WO ME. VN IG EN SALME DAT ME SPREKEN SCHAL TO DEN DACHTIDEN.
A alfe we nu hebben fecht van den metten-tiden vnde laudes to
^ fchikken, alfo wil we nu ok fpreken van den anderen tyden.
1 Hs. loue vnfen.
Digitized by v^-ooQLe
B. 43
XIV.
Wo MEN HOLDEN SCHAL IN DEN HOCFITYDEN DE NACHT-METTEN.
I n den hylghen daghen vn de yn den groten feften fchal men 1 yd
holden alfo wy fa'cht hebben van deme fondaghe, ane de falmen,
anthyphonen vn de lectien, de dar funderlyke/i hören to den hylghen
daghen.
XV.
WAN MEN „ALLELUIA“ SCHAL SYNGHEN.
Wan pafchen wente to pyngheften fchal men ane vnderlad holden
„alleluia“ to den falmen vn de to den refponforien. Van pingeften
wente to dem erften fondaghe in der vaften fchal men to den
leften fes falmen des anderen nocturnen „alleluia“ holden. Men
alle fondaghe buten der vaften fchal men de cantica, laudes,
prime, tercie, fexte, none myt dem „alleluia“ fynghen, men de
vefper myt ener antyphonen. Sünder de refponforia fchal men
nu/nmer fynghen myd dem „alleluia“, men pafchen wente tho
pyngeften.
XVI.
Van godes denste in dem daghe.
Alfe de prophete fprickt: „Souen werff in deme daghe hebbe yk
dy loff ghe-fecht“. Duffe fouen-leyge hilghen tale wert alfo
van vns vor-vullet, Efft we yn der morghen-ftunde (dat is laudes),
prime, tercie, fexte, none vnde der vefper-tyd vn de co/nplete 2 de
ammachte vnfes denyftes gode vor-ghelden; Vuente to deffen
tyden fpreckt de prophete: „Seuen werff yn deme daghe hebbe
yk dy loff ghe-fecht.“ Men van der nacht-wakynghe edder mettene
fpreckt de fulue prophete: „To der mydder-nacht byn yk up-ghe-
ftan vnde to louende dy.“ Dar-vmme in duffen ftunden loue wy
vnfen heren vmme de rychte finer rechtferdycheyt, Dat is laudes,
prime, tercie, fexte, none, vefper, complete, vnde ftan up des
nachtes one to louende.
1 Hs. met * vnde complete am Rande.
Digitized by
Google
5
[Bl. 119 b]
10
15
[Bl. 120a]
20
25
44
A.
To p/'/me werden funghen de falmen, auer 1 nicht vnder eyne/n
gloria. De ymnus der tijde werde gelungen 1 vor den falmen;
Dar na den falmen eyne antiphen; Dar-na dat capittel; dar-na eyn
verfch vnde „kyrieleyfon“, vnde werde ghe-endet. ln der fuluen
5 wis werde tercia, Sexta, nona ghe-holden,
[Ui. toia] dat is verfch, y/nni der fuluen tijde, dre falme, capitel, vn de- verfch,
„kirieleifon“, vn de fin ge-endet. Is de fa/nmeninge grot, fo fcal me
de tijde fingen mit antiphen; Is fe auer cleyne, fo werden fe flecht
gefungen. De vefpere werde mit ver falmen vn de mit antiphen
io gheendet. Nacht den falmen volge eyn capittel, eyn refpons, eyn
ymnus, eyn verch, „Magnificat“, „pater noftex “, vnd werde alfo
gheendet.
[auf bi. tooii] De complete werde mit oren falmen lefen; Dar-na ymnus, Capittel,
verfns, „kyrieleyfon“, De fegen, vnde werde fo endet. 3
XVIII.
[auf Bi. ioia] IN watte ordinge de falme fcullen werden ghelefen. 4 In dem
erften in den dach-tiden allewege werde fproken dat verfch „Deus,
in adiutorium meu/n intende (God, wes andectich an mine hulpe;
here, ernale my to helpende)“ vnd „glor/a“, dar-na de ymnus ener
iowelken hören. Dar-na in der primen des fondages fcal me
20 lefen 5 veer capittel off delinge des cxvni fpalmes. In den andern
hören, dat is der tercien, fexten edder none, dre capittel offt de¬
linge des fuluen cxvni fpalmes fcullen werden lefen. To der
primen des mandages werden iij ps alme ghelefen, dat is de erfte,
de andere vn de de fefte. Vn de alfo ouer alle dage to der pnmen
2.j wente to dem fondage werden ghelefen nacht ordunge iij ps atme
wente to dem xix fpalme, Alfo dat de ix pfalm vn de xvij ghedelet
werden in twe glorias. Vnd? fchal“ aldus fcheen, dat de fondages-
mettene alwege van dem xx falme 7 an-heue. To der tercien,
fexten vn de none des mandages ix capittele, dede ouerlik fint
uo van dem cxvni fpalme, werden ghelefen to den fuluen 7 hören, to
ener iowelken iij capittele.
1 auer und der tijde werde ge/ungen am Rande nachgetragen. * vnde
über der Zeile. 8 Auf Bl. 101a: De complete werde myt dren falmen fclicht
ane antifene gheendet, Dar-na eyn ymnus, capittel, verfch, „kirieleyfon“, de fegen,
vnde werde alfo gheendet. 4 Auf Bl. 100b ausgestrichen: [WJE finghen alfe
fanctws benedictws ghe-fat hat. R Hs. lefem. 6 fchal am Rande nachgetragen.
7 falme, fuluen über der Zeile.
Digitized by CjOOQle
ß.
45
XVIII.
Wo VELE SALME/V MEN HOLT TO DEN GHE-TYDE.V. [BL 121b]
\/Or allen tyden fchal men beghynnen „D^us, in adiutorium
meu/n in-tende“ vn de „glona“; dar-na den ymnu/n, de dar
to-hort. des fondaghes to der prime fchal men holden veyr
capittula va n dem falmen „Beati i/n-maculati“. To den anderen 5
tyden, Tercie, fexte, none,' fchal men holden to ye-welker tyd dre
capittula vt dem fuluen falmen „b^ati i/n-maculati“. des man-
daghes to der prime fchal men holden dre falmen, dat is „Beatus
v/r“, „Quare fremueru/it“, „Domine, ne in furore“, den erften.
Alfo fchal men alle daghe de weken ouer dre falmen holden to 10
der prime, alfo dat men den falmen „Confitebor“ vn de „Diligam“
jo-welken dele in twe glona; Alfo ock, dat men den erften
nocturnen des fondaghes be-tenghe von „Dom/ne, in u/rtute“. To
der tercien, fexten, none des mandaghes fchal men holden de
ouer-ftellighen neghen capittel van dem falmen „B^ati i/n-maculati“. 15
Digitized by v^-ooQLe
46
A.
Hirv/nme wen vtghelecht is de cxvm falm twe dage ouer 1 , dat
is des fondages vnd ma/idages, Denne des dinfedages tor tercie/i,
fexten vn de none fculen werden ghefungen iii pfpalme 2 , van dem
cxix wente tom 3 cxxvn, dat fint ix falme. Deffe negen faline
5 fchulle« alle dage went an den fondach to ifliken tiden wedtter-
ge-effchet werden. Dar-to alle dage fchal bewar et werden de
eynformelike fchickinge der ymnoxum, capitel vn de verfch 4 . Vnd
alfo fcal de fondach alwege van dem cxvm pfalme werden an-
gheheuen.
[Bl.ioib|io De uefper auer werde alle dage ghefungen mit iiij pfalme/i in
guder denighe, dat is myt antifenen. de pfalme fculle« werde[n] 5
anghehaue« van dem cix fpalme wente to dem cxlvii, vtghenome/i
de falmen de in den me/migen hören ghedelet werden, dat is va n
dem cxvn wente to dem cxxvn falme 6 Vn de van deme 9 cxxxiij
15 vn de cxlij falme 6 . De anderen al fcullen werden delt tor vefper.
Vn de nach deme dat iij pfalme eyn-breken, hir-vmme fcal me delen
de de 6 lengeft fint, dat is den cxxxvm, den cxlm vnde den cxliiij.
Sünder de cxvj, nacht dem he kort is, werde he toghedan dem cxv.
Wan ghefcikket ift de ordinge der pfalme tor vpfper, dat ander,
20 alff dat capittel, refpons, ymnus, verfch, vn de „magnificat“, fo dat
vor-ghefcikket ift van vns, werde dat wllenbracht. To der com-
plete alle dage fcullen de fuluen pfalme wedder ghelefen werden,
dat is de iiij pfalm, de xc vn de de cxxxm.
Wan aldus 7 ghefcikket is de ordinge der pfalm-finginghe van dem
25 dage, fo fcullen de andern pfalme alle, de dar ouerlik fint, lieh
ghedelt werden in vij metten, So dat de pfalme, de de lengeft
weren, werden eyn twe ghedelet, vn de jo xij pfalm[e] 8 werden ghe-
lecht to ener iowelken metten.
[uufui. loib] 9 Dit fint wij to-varen medde bewegende: wer jement, dem duffe
30 settinge der pfalme, de wij ghefat hebben, miffehagede, de fette
1 ouer über der Zeile. * pfpalme ; das erste p über der Zeile. * Hs. to
tom. 4 Deffe bis verfch am untern Rande nachgetragen statt der folgenden
unterstrichenen (= ausgestrichenen) Zeilen: Alwege fcal me v pfalme wente tom
fondage de fuluen hören ouer wedder lefen alfo dat me beware in allen dagen der
ymnorum capittell vn de verfche enformlike ghefeikkinge. 6 Hs. werde. 6 falme,
van deme, falme, und das zweite de über der Zeile. 7 Wan aldus am Rande nach¬
getragen. 8 Hs. pfalm. 9 Dit fint bis erwullen ; auf Bl. 100b ausgestrichen:
To dem erften fecht he weer iemant dem duffe fettinge der falmen de we ghe
sat hebben nicht behaghede de mach fe beet fetten vnde betrachten dat dat io
in der weken eyn gans falter lezen werde wente de minfehe were to male in
denfte goddes trach de dar lutteker wen eynen falter in der weken mit den
vroleken cantiken funghe wente we lezen dat de hylghen alfe vnfe veder io by
eynem daghe vromelken erwullet hebben Dat we laten wolde god in eyner weken
erwullen mochten.
Digitized by v^ooQle
B. 47
JJes dinxtedaghes vn de yn anderen daghen wente to deine fon-
daghe fchal me holden to der tertien, Texten, nonen de neghen
falmen van „Ad dominum, cum tribularcr“ wente to „Sepe ex-
pugnauerunt“ myt oren ymnum, Capittel, verfikel, alfe hyr vor-
ghefecht is.
jje vefper fchal men holden myt veer falmen, de men beghynnen
fchal van 1 „Dixit dominus “ wente to „laudate dominum de celis“,
ane den falmen „Confitem/ni domino“ vor „Beati im-maculati“,
vnde „Ad dominum, cum tribularer“, vn de de anderen, de men
holt to den dach'-tyden; Alfo doch, dat me deyle deffe falmen in
twe Gloria: „Dom/ne, probafti me“, „Benedicta dominus“ vnde
„Exaltabo te“. Men de[n] 2 falmen „Laudate dominum, omnes gentes “
t fchal me lefen myt deme falmen „Credidi propter“ vnder eyneme
Gloria. Na deme orden der vefper-falmen fchal men dat ander,
Alfe capittele, refponforia, ymnos, verfikel vnde Antiphona, holden,
alfe hir vor-ghe-fecht is. Men dat conpletorium fchal men holden
myt dren falmen, de men flicht hen fchal lefen ane antiphona,
dat ys: „Cum in-uocarem“ s , „Qni habitat“, „Ecce nunc“,
ßlfus hebbe wy van den falmen, de men des daghes holden fchal,
men de anderen falmen, de in deme falter ftan, de fchal men
deylen in feuen nacht, alfo dat men io des nachtes twelff falmen
lefe; vnde de dar lengeft fynt, de fchal men deylen in twe gloria.
Dar-bouen mane wy: eft iemant were, deme deffe deylinghe der
falmen myfhage, dat betere he, alfo befcheyden, dat me alle
1 van, dach am Rande nachgetragen. * Hs. de. ’ Hs. in-uocaren.
Digitized by
Google
[Bl. 122a]
5
[Bl. 122 b]
10
[+B1.123 a]
15
[Bl. 123 b]
20
48
A.
fee bad, is dat he ed anders richtede, wa/mer in aller wife dit
werde gemcrket 1 , dat io alle wekene eyn gans pfalter ghefungen
werde van c vnd 1 pfalme/z, vnde des fondages fculen de pfalmen
allewege 2 an-genomen werden van dem anbegynge 3 to der mette/f;
5 wente de moniche bewifede« alte cleyne denfte der otmodicheyt,
de de my n wen enen Pfalter myt den andern cantiken fingen in
allen weken, nacht dem wij lefen, dat de hilgen, vnfe veders,
ftrengelike/i an en em dage wllenbrachten, dat wij tragen wolde
god 4 an eyner weken erwullen.
XIX.
io Van der tucht, de men schal hebbeat in dem singende.
\A/E louen de gotliken ieghenwardycheit in alten dinghen wefen
vnde goddes ogen in allen ftydden feyn beyde de guden
vnde bofen, Jo-doch aller meyft ane twiuel, wen we ftan in 5 dem
denfte goddes. Hir-vmme denke we alle tid, wat de propheta
15 fecht: „Denet dem heren mit vrochten!“ Vnde auer: „In der engel
anghefichte fchal ek dek finghen.“ Dorch dat merke 0 we, wo dat
we fyn in dem gotliken anghefichte vnde der engele, vnde ftan
alfo to fingende, dat vnfe danken draghen ouer-eyn mit d er
Hemmen.
XX.
20 Van der erwerdicheit des bedes.
\A/J1 we mit erliken luden ycht fpreken, dat en do we nicht
funder mit odmodicheyt vnde erlecheyt. Wo bylken to vlende
vnfer aller here/t ehxiftum \efum in renecheyt vnde otmodycheyt
vnfes herten, Vnde nicht mit velen worden, funder myt reyner
25 andacht vnfes herten vnde der träne, de dar körnen van den ru-
wegen herten. Hir-v/rame fo fchal dat beed kort wefen vnde reyne,
ed en fy dat yt vor-lenght werde van der ghaue des 7 hylgen geyftes.
Sünder in der fammi/zghe fchal men körten dat to-voren; Vnde
wen dat teken wert ghe-dan van dem prier, fo ftan fe al-to-
30 malen vp.
1 is bis gemerket am Rande nachgetragen. ’ allewege über der Zeile.
3 van dem anbegynge am untern Rande nachgetragen. 4 wolde god über der
Zeile; am Ende steht: S equitur capitulum xix m . 6 in über der Zeile. 6 Hs.
merke (Zeilenschluss) merke. 1 Hs. der.
Digitized by v^-ooQle
B.
49
weken eynen gantzen falter, dat is anderhalff hundert falmen,
vth-brynghe; wente de myn lefe yn der weken wan eynen falter
myt den cantiken, de dar to-horen, de fynt alto trach yn erer
ynnycheyt, na dem male dat vnfe vedere alle daghe eynen falter
Iefen, dat wy traghen wolde 1 gode yn ener gantzen weken vul- 5
brochten.
XIX.
Van der tücht ijv deme denste godes.
[Bl. 124a]
Aller-weghen loue we godes yeghenwardycheyt vn de de oghen
des Heren in aller ftede fcho T wen gude vnde bofe, alder-merft
fcholle wy louen ane twyuel, dar wy ftan in godes deynfte. Hyr- 10
vmme fcholle wy dencken dat de prophete fpreckt: „Deynet dem
heren ynn fruchten!“ vnde echt: „finghet wyfliken!“ Vnde: .yn
der engel anghefychte wyl yk dy louen.“ Hyr*vmme fcholle wy
merken, wo-dane wys we vns fchollen hebben yn der yegen-
wardicheyt godes vnde fyner hylgen engele, vnde fchollen gode 15
alfo louen, dat vnfe herte ouer-eyn draghe 2 myt vnfer ftemne.
XX.
Wo MEN MYT TÜCHT VNDE YNNYCHEYT SCHAL GODE DENEW.
[Bl. 194b]
I ffet dat wy myd weldyghen luden wyllen fpreken, des vor-mete
'wy vnf nycht wan myt othmodycheyt vnde myd eraftycheyt. Wo
vele mer fcholle wy bydden den heren aller dynck myt aller oth- 20
modicheyt vnde ynnycheyt der lutterycheyt; vnde nycht in uelen
worden, funder yn lutterycheyt des herten vnde rouwe der tränen
fchole we weten, dat he vns twydet. Vnde dar-vmme fchal kort
wefen vnfe bed, yd eyn werde vor-lenget van der anwyfynghe
gotlyker gnade, ln der famnynge f fchal men doch dat bed vor- 25[+BU25a]
körte«; vnde wan de prior dat teyken gyfft, fo fcholle fe alle up-
ftan.
1 Hs. wolden. ’ Hs. draghe.
4
Digitized by v^.ooQLe
50
A.
XXI.
Van den deren des closters.
[bi. 102a] [s dat de fami/ighe grot ys, fo fchal men kefen deken, De dar
1 fyn guder orkunde, De moghen vlytich wefen ouer ore dekenye
in allen dynghen na goddes vnde ores abbates ghe-bod. Vnde
5 duffe dekene werden fodan ghe-koren, der de abbet fekker möge
wefen on midde-delen fyne borden. Ok fo en werden fe nycht
ghe-koren na orem orden, funder na orer werdicheyt vnde na
der wifheyt orer kunft. Weret auer dat deffer welk van ghe-
fchychtes weghen edder houard erheuen worde, Deffen fchal men
io ftraffen wente to dem drydden male, en beterd he fek denne nicht,
fo don men aff van dem a/wmechte; Vnde eyn ander, de des
werdich ys, ent-fa fynen ftaed. Van den proveften fette we dat
fulue.
XXII.
Wo DE MONNEKE SLAPEN SCHULDEN.
15 r\E brodere flapen funderleken iowelk in eyn tm bedde; vnde
dat beddewant entfa fe na der mate, alfe kome/z fynt, vnde
na des abtes fettinge. Vnde mach it fyn, fo flapen fe alle to-
famende in eyner feilen. Is auer de fami/zghe grod, fo flapen
teyne edder twintich mit olden vederen, de ouer fe forghe hebben.
20 Eyn lecht fchal alle tyd bernen in der tzellen wente des morgens.
Ok fo flapen fe ghe-cleydet vnde ghe-gordet mit gordelen, edder
fenen, vnde hebben der mefte nicht to orer fyden, vp dat fe fek
in dem flape nicht wunden, vppe dat ok dat de monneke alle tyd
fyn be-rede. Wan dat teken wert ghe-dan, to-hant ftan fe vp,
25 vnde vorderen fek eyn vor den anderen to goddes denfte, Jo-doch
mit aller werdycheyt. De iungeften en hebbe ore bedde nicht by
en-ander, funder fe fyn ghe-menghet mit den olden heren. Alfe
fe vp-ftan to dem denfte goddes, fo wecken fe fek vnder en-anderen
togentleken, vnzme der enfchuldinghe der fclapeghen.
XXIII.
30 VAN DEN BRODEREN, DE VNHORSAM SYN.
\A/Elk broder dede vreuel ys edder vnhorfam, edder murret, edder
in ienegher fake wedderfponich worde der hylgen regelen
edder der ghe-boden der ouprften, De werde van on na dem bode
Digitized by v^-ooQle
B.
51
XXI.
Van den dekenne des klosterz.
Iffet dat de famenynghe grod is, fo fchal men dekenne, dat is
1 ammacht-lude’, feken, de gudes orkundes fynt vnde hylghes
leuendes, de andechtych fyn vnde vlytich ouer ere dekenye vnde
ampte yn allen dyngen na godes vnde ere abbetes ghe-boden. 5
De amptlude fchollen alfo werden ghe-koren, dat de abbet feker
fy fyne borfdene; vnde fe fcholen nycht werden gekoren na orem [f bi. 125b|
orden, funder na eres leuendes werdycheyt vnde na erer lere 2 wyf-
heyt. Iffet dat erer yennych van ghe-fchycke ynblafen wert myt
der houerdycheyt, den fchal men ftraffen wente to dem drydden 10
male, enbetert he fyck nycht, So fchal me on aff-fetten van deme
ampte, vnde eynen anderen, de des werdych fy, dar-to fetten. Vnde
van deme prouefte fette wy dat fulue.
XXII.
Wo DE MOjVNEKE slapen schollem
r\E brodere fchollen flapen vppe funderlyken bedden. dat bedde-
^ want fchollen fe entfanghen na orem orden vn de des abtes
fettynghe. Mach yd fyn, fo fchollen fe flapen alle yn ener ftede.
Iffet ouer dat de ueleheyt des nycht en ftadet, fo fchollen teyen
edder twyntych myt den olde[n] 3 flapen, de erer forghe hebben.
Eyn lecht fchal bernen in der fuluen cellen wente an den morghen.
Kledet fchollen fe flapen vnde gegordet myt gordelen edder myt
feien. Vnde neyne mefte fchullen fe hebben up der fyden, dat
fe lychte nycht ge-feret werden in dem flape, Vnde dat de monnike
alle tyd rede fyn. wan men vor-ludet, fo fchollen fe upftan vnde
fyck fnellen to godes dernfte myt aller fwarheyt vnde houefcheyt.
De iungeften broder fchollen nycht hebben ere bedde by eyn-ander,
funder ghe-menget myt den olden. Wan fe up-ftan to godes
deynfte, fo fcholen fe fyck wecken vnder eyn-ander dorch der
flaperghen vnfchuldynghe.
[Bl. 126 aj
15
20
25
XXIII. 4
Waat der wise des batvnes.
MWelk broder freuel edder vnhorfa m wert, edder houar-
dych, edder murrenden, edder yn iennygher fake wedder-
[Bl. 126 b|
so
1 Am Rande amp[t]. * Hs. lerer. 8 Hs. olde. 4 Hs. (am Rande) XXiiij .
4*
Digitized by
Google
52
A.
vnfes leuen heren ie/u chrz/rt to eyn tm male, to dem anderen
male ghe-manet. Beterd he fek de/me nicht, fo fchal men on
ftraffen openbare vor alle den broderen. En betert he fek de/zne
nicht, vor-nympt he de fchult efte pyne, fo vnderlygghe he der
5 lütteren fchuld.
XXIV.
Van der wise des Bannes.
M a der wife dat de fchult ys, fo werde ok vor-lenghet de mate
des ba/znes; vnde der fchulde mate hanghet an dem wilkore
des abbetes. Doch welk broder in der lychten fchult werd ghe-
10 wu/zden, de fchal ghe-fundert werden van dem meynen dyfche,
In der wys dat he in dem bedehufe noch falmen noch antiphen
[t bi. io2b] an-heue, noch ledien lefe, fo langhe wa/zt fhe de boyte wul-
bringhe. Sin eten neme he allene na dem eten der brodere; Alfe
etet de broder to fexten-tyd, he fchal eten to none/z-tid; Etet de
15 broder to nonen-tid, he fchal eten to vefper-tyd, fo langhe went
om gnade fche.
20
25
XXV.
Van der swaren schult.
P)E broder, de yn der fwaren fchult ys, de werde ghe-fundert
van dem dyfche vnde van de/zz bedehufe. Neyn broder voghe
fek om in felfcop edder eme to-fprekende. He fal fyn allene in
dem werke, dat om be-volen ys, vnde bliue in der ruwe, vnde
wette de greffelken rede des apofteles, De dar fecht: „Alfodan
mi/zfchen fchal men geuen dem duuel in eyne vor-derfnyffe des
vlefches, vp dat de geyft beholden werde in dem daghe des heren.“
Syn etent dat do he allene, alfo ome dat de 1 abbet to-delet. He
en werde van nema/zde ghe-feghent, noch 2 de kofte, de he yt.
1 de\ e nachgetragen. * Hs. noch fyn eten noch .
Digitized by CjOOQle
B.
53
ftreuych der hylghen regelen vnde den boden der olden, De fchal
werden ge-manet 1 van on na vnfes heren^bode eyns vnde 2 to dem
anderen male, en beterd he fyck nicht, fo fchal men on open-
barliken ftraffen. en betert he fyck denne nycht, is dat he vorfteyt
wat de pyne is, So fchal he vnder-lyggen deme banne, dat is
de funderynghe van deme conuente. Iffet ouer dat he des nycht
vor-fteyt, fo fchal me eme lyfflyke pyne anlegghen, & cetera.
XXIV.
Van den lychten Schuldem
Mach der mate de[r] 3 fchult fo fchal fyn de mate des bannes
edder der tucht. der tucht mate hanghe in des abbetes
wylkore. doch welk broder yn der lychten fchult wer ghe-funden,
de fchal werden ghe-funder van dem ghe-meyne diffche alfo-dane
wys, dat he in dem bedehufe nenen falmen edder antiphen an¬
heue vnde nene lectien lefe Wente to e^ner wullen-komener bote
effte beterynge. Eten fchal he alleyne na der broder etende; Alfo
yft de broder eten na der fexften, fo fchal he eten to der none;
Eten de broder to der none, fo fchal he eten to der vefper, Alfo
lange wente he na bequemer beterynghe gnade vynde.
XXV.
Van den swarem
^e broder, de yn der fwaren fchult lycht, de fchal werden ghe-
fundert van deme dyfche vnde bedehufe. Neyn broder fchal
fyck ome to-voghen an felfchop noch on 4 to-fprekende 5 . He
fchal allene fyn yn deme werke, dat ome be-ualen is, dat ys
blyuende yn fyner bote, Vnde fchal weten dat greflyke ordel
funte pawels, dar he fpreck, Dat eyn fo-dan mynfche wer ghe-
gheuen deme vyende yn der helle yn der vorflyngynghe des
vleyfches, dat de gheyft ffalych fy yn deme daghe des heren.
De fpyfe fchal he allene entfanghen, na der mate vnde tyd alfe yd
deme abbete gud duncket. Van nemende, de vor ome hen-gheyt,
fchal he werden gefeghe/it, noch de fpyfe, de eme wert ghegheuen.
1 ge über der Zeile. * Hs. vnde vnde. 3 Hs. de. * on ; der erste Buch¬
stabe des Wortes ist sudelig; darüber steht o. 5 to über der Zeile.
Digitized by
Google
5
[Bl. 127 a]
10
15
[f Bl. 127 b]
20
25
[fBl. 128 a]
30
54
A.
\
XXVI.
DAT NYMAJVT SIE SCHAL TO-VOGHEN DEN VORBA7VNEN BRODERfN.
\A/Elk broder de fek vor-mid an des abbetes heten fek to voghende
edder to-to-fprekende dem vor-bannen broder edder brynghen
ienneghe bodefcop, de fchal liden vnde valt in den fuluen ba*n.
XXVII.
5 Wo DE ABBET SCHAL SOIICHVALDICH WESEN BI DEN VOR-BANNEN
BRODEREN.
f^Rote forghe fchal hebben de abbet v/nme de vor-bannen bro-
dere; Wente de feken be-dorven arcedye, nicht de funden.
Hir-vmme fchal don de abbet alfe eyn wys arfte, vnde fchal wife
io olde heren to dem brodere hemelken fenden, de on troften, vnde
reyfe to odmodecheyt der bote, vnde trofte on, fo dat he nicht in
groter wemodicheyt en be-fweret werde, Sünder, alfo de apoftel
fecht, „De leue werde an om vor-wullet“, vnde bydden al vor on.
Ok fchal de abbet mit allem vlite be-forghen, Dat he de fcap
15 neyn vor-lefe, de om be-valen fynt. He fchal wetten, dat he het
forghe entfangen ouer de feie der kranken, nicht herfcup ouer de
funden, vnde fchal vrochten dat drauwent des heren, dat he fecht:
„Dat gy vet fegen, dat neme gy; dat dar krank was, dat vor-worpe
gy.“ De abbet volghe dem milden beide des milden herden, de
20 dar xcjx fcap leed vppe dem berghe vnde gynk fokende dat eyne
fcap, dat dar dwelde. ouer dat vor-barmede he fek fo, dat he dat
nam vp fyne fchulderen vnde brachte dat wedder to der fchare.
Digitized by v^-ooQle
B.
55
XXVI.
Van den, de syck to-uogen ane dat gebot des abbetes den,
DE YN DEME BANNE SYN.
\A/Elk broder fyck vor-meth to-to-fprekende edder to felcfchop-
pende deme, de yn dem banne ys, ane orlof des abbetes,
edder yennyghe bodefchop ome enbud, de fchal de fulue«
wrake def bannes lyden.
XXVII.
Wo DE ABBET SCHAL SORCHÜOLDYCHT SYN VOR DE, DE IN DEME
BANNE SYN.
/^rote forch-uoldycheyt 1 fchal de abbet hebben by den broderen,
de de breken; Wente yd ys neyn noet des erften den funden,
funder de fyck ouel hebben. Dar-vmme fchal he doen alfe eyn
wyf arfte. He fchal to en fenden hemelke troftere, dat is olde
wyfe brodere, de dar hemelken troften den broder, de dar fweket,
vnde reytzen on to oth-modygher beterynghe, dat he nycht en
ualle yn groter drofniffe, funder, alfe dey apoftel fpryckt, „De
leue fchal yn ome wllenbracht werden“, vnde fcholle alle vor
ene 2 bydden.
^Ente grote forchvoldycheyt fchal de abbet hebben vnde myt
grotem vlyte be-forghe«, dat he neyn fyner fchape, de eme
beualen fyn, vor-lefe. Wente he fchal wete[n] 3 , dat he hefft ouer
de feken feien forghe entfanghen, nycht vor-karde herfchop ouer
de funden, Vnde vruchte des propheten drouwe, dorch den god
fpreckt: „Dat gy vet feghen, dat neme gy to yw; vnde dat dar
kranck was, dat vor-worpe gy.“ De abbet fchal volgen dem
mylden bylde des guden herdes, dede vor-leyt neghen vnde ne-
ghentych fchape yn der woeftenyge vnde föchte eyn, dat dar vor-
byftert was. Myt der kra[n]ckheyt 4 he fo grote medelydynge hadde,
dat he dat nam up fyne hylgen fchuldere« vnde brachte dat
wedder to deme anderen vee.
1 Hs. uold (Zeilenschluss) dycheyt mit dem ersten d halb ausgewischt.
2 ene\ der erste Buchstabe des Wortes ist sudelig; darüber steht ein ebenfalls
undeutliches Vokalzeichen. 3 Hs wete. 4 Hs. krackheyt.
5
[Bl. 128 b]
10
15
[B1. 129a]
20
25
Digitized by CjOOQle
56
A.
XXVIII.
Van der straffinge der, de myssedayt don.
VA/Elk broder vaken ftraffet wert vmme fyne miffedayt vnde weyt,
wat ban ys, Is dat he nicht en beterd, fo fchal men one
fdan mit dem beffem. Beterd he fek nicht hir-na, vnde mit ho-
5 moyde wel de werk befcherme/z, dat nummer en fche, fo do de
abbet alfe eyn wif erfte: Hed he om to-boden de falue der er-
maniwge, de arcedye der hylghen fcryfft Vnde to leften den brant
[+ Bi. io3a] des ba/znes edder de vor-fdiedynghe vnde fde fleghe der beffem,
vnde fud, dat alle fyn vlyd nycht en hilpet, fo do he dat mer ys
io vmme ere, vnde bidde de broder alle-be-dillen, dat fe bydden
vnfen heren god, de alle dynk vor-mach, alfe den heyl der feken
brodere. Is dat dat noch nicht en hylpet, fo fnyde he aff dat 1
wule van dem funden, alfo fprykt de apoftel: „Dryvet dat bofe
van iu!“ vortmer: „fchedet de vnfalige fynen wech, fo fchede!“
15 vppe dat nicht dat koghefche fcap vnreyne make den ganfen herde.
XXIX.
EFFT ME OK SCHULLE WEDDER-NEMEJV DE BRODER DE ÜT DE/M
CLOSTERf GHAN.
VA/Elk broder vmme fyner egen fchande willen effte lafteres
willen vlud vt dem cloftere edder vor-worpen wert, Wel he
20 wedder-kome/z, fo loue he erften betery/zghe alle der laftere, dorch
de he ut-ghe-gan ys. Vnde de/zne werde he in den leften graed
entfangen; fo mach men fo prouen fyne otmodecheyt. Is dat he
dar-na wedder vt-gheyt, fo werde he alfo drye entfanghen. Dar-
na mer fo wette he, dat om nenerleye wys werd ftadet wedder-
25 kome/zt in de fammizzge.
XXX.
Van der straffinge der kynder eddaa daa iu.vgestan.
Aller-leye alder fchal hebben fyne mate; vmme dat wente de
kynder vnde jungeften edder de nicht wetten, wat de ban ys
edder fyne pyne, wen de miffe-don, de werden caftyghet myt velem
30 vaftene edder ghe-dwu/zgen myt fcarpen fleghen, vp dat fe io
moghen fund werde/z.
' dat] t über der Zeile.
Digitized by v^ooQle
B.
57
XXVIII. [Bl. 129b]
Van den, de vaken straffet werden vn de syck nycht
ENBETEREN.
\A/Elk broder de vaken ghe-ftraffet wert vmme fyne myffedaet (
Iffet dat he ock vorbannen ys, vnde en betert he fyck nycht,
fo fchal men one grote plaghe anlegghen, dat is myt beffemen- 5
fleghen to ftraffen. En beterd he syck nycht, vn de fwel lychte [fBi. 130 a]
myt homode fyne wercke befchermen, def nycht en fchee, So fchal
de abbet doen alfe eyn wyfz arfte: hefft he ome an-ge-lecht de
falue der manynghe, de arftedye der hylghen fchryfft vnde to
leften den brant des bannes edder de beffeme-flege, vnde fuet, io
dat fyn vlyt nycht vort en gheyt, So do he fyn vnde aller broder
beth vor one, dat god, de alle dynck vor-mach, werke heyl vnde
falicheyt by deme krancken brodere. Iffet dat he nycht alfo
ghe-funth wert, So fnyde he aff dat bofe, Alfo de apoftel fpryckt:
„Sundert dat quade van yw.“ Vnde echter: »Gheyt de vn-louige 15
en-wech, fo ga he en-wech“, Dat eyn kranck fchap alle dat vee
nycht vor-derue.
XXIX.
EFFT MEN DE BRODERE, DE VTH DEM CLOSTER GAN, SCHAL WEDDER
ENTFANGHEN.
\A/elk broder vt deme clofter en-wech gheyt edder vor-worpen
wert, wyl he wedder-komen, fo loue he alder erft vulle
beterynghe des ghe-brekes, dorch den he en-wech is ghegha*i»;
vnde alfo fchal me one wedder ent-fanghen yn den leften grad,
dat fyn othmodycheyt alfo ghe-prouet werde, gheyt he ouer
dar-na vth, fo fchal me one fo drye entfanghen. Dar-na fchal
he weten, dat eme vorfecht wert de ynghanck wedder-to-komende.
[Bl. 130b]
20
25
XXX.
Wo MEN DE KYNDER SCHAL TUCHTEGEN.
Alle older vnde vor-nufft fchal hebbe/z fyne eyghenen mate;
dorch dat wan de kyndere edder de iungheften brodere, edder
de nycht vorfta*n können, wo grod de pyne des bannes is, wan 30
de breken, fo fchal men fe pyneghen myt velen vaften edder myt
fcharpen fleghen, dat fe fund werden.
Digitized by v^-ooQle
58
A.
[fBl. 103b]
XXXI.
Van deme kelnere des olosters.
^E keiner des clofters, de ghe-koren wert van der fa/zzmy/zghe,
de fy wys vnde van guden olden zeden, vorfychtech, nycht
houerdech, Nycht drouech, Nycht vnrecht, Nicht trach, nicht vm-
bederue, Su/zder goddevrochtech, de aller famy/zghe fy alfe eyn
vader. He fchal forchuoldich wefen. an des abbetes bod fchal he
nicht don. wat om be-volen ys, dat be-ware he. Der broder der
en be-droue he nicht. Bede ychtes-welk broder wat van om vn-
redelken eddeT vnordelken, dem weygher he mit odmodicheyt. He
be-ware fyne feie, vnde denke der wort des hylgen apofteles: „De
dar wol fchaffet vnde denet, de werfft fek fuluen eyne/z guden
grad.“ Mit allem vlite fo be-forge he de kranken, de kynder, de
gefte, de armen; wente ane twyuel vor alle deffe dynck mod he
rede gheuen in dem daghe des rychtes. Alle de vad des 1 clofteres
vnde alle dat ghe-re®de, dat fchal he alfo bewaren alfo de hilgen
vate des altares. He en vor-fume nicht. He en fchal nicht ghyren.
He en fy neyn vor-fwynder, Neyn affdreger des clofteres fcha't;
Sünder alle dynck dat do he fmedliken vnde na des abbetes
ghe-bode.
De odmodecheyt hebbe he leff vor allen dinghen. Wen he des
gudes nicht hed, fo geue gude wort, alfo dar fcreuen ys: „Dat
gude wort geyt vor alle gaue.“ Dat om de abbet be-valet, dat
be-ware he, vnde forghe dar-vor, vnde vor-heue fek nicht. Den
brodemi geue he wat on bord an vortoch, dat fe nicht werden
ergert, vnde denke an de gotlike« wort, wat de vor-denet, de dar
ergert eynen fyner mi/zften. Ok ys de fami/zge grod, fo geue me
om eyne/z hulpen, vp dat he mit der duld moghe vor-wullen fyn
a/nmecht. To voghen tyden geue wat men geuen fchal, vppe dat
nema/zt be-drouet werde edder in dem hufe des heren vnghe-
rauwet fy.
XXXII.
VAN DEM YSERN TAUWE EDD£7? andern dingen des closters.
rvEs clofteres ghe-rede an yferai tauwe edder ander dynges,
dar men mede arbeyd^/ 1 , dat be-fe de abbet vnde be-vele dat
1 des, aus der verbessert.
Digitized by
Google
B.
59
[Bl. 131a]
10
15
XXXI.
Van deme kelner des klosterz.
TV keiner des klofters fchal werden ghekoren vt der fa/nmenynge,
L ‘ / wys, van guden feden, metych, vor-fychtych, nycht vratzich,
nycht houerdych, nicht vnwerfem, nycht vnrecht, nycht trach, nycht
fpylderen effte vor-dommeren 1 , funder gode-fruchtych, de alle der 5
fa/nmenynge fy alfe eyn vader. he fchal hebben forge to allen
dyngen. ane des abfbetes bod fchal he nycht doen. wat men [Bi. 131 b]
ome heyt, dat beware he. de broder bedroue he nycht. Welk
broder de lychte dat vnredelyck is byddet, deme vor-fegge he
dat redelken myt othmodycheyt, vnde bedroue ene nycht myt
vorfmadynghe. Syne feyle be-ware he, vn de dencke dat de apoftel
fpryckt: „De dar wol denet, de kryget fyck fuluen enen guden
grad.“ De feken, de kyndere, de geyfte, de 2 armen fchal he hebben
yn groter forge vnde vlyte, Vnde wete funder twyuel, dat he van
on allen rede geuen fchal yn deme iungheften daghe. Alle vate
des klofters fchal he bewaren alfe de hylgen vate des altares. he
fchal nycht vor-fumen. he fchal nycht ghyrych fyn noch fpilderen des
clofters fchattes; Sunde alle dynck fchal he dom metlyken vnde
na deme heyte des abbetes.
0e othmodycheyt fchal he hebben vor alle dynck; vnde dar he
des gudes nycht en hefft, dar fchal he gude antworde geuen,
alfe dar ghe-fcreuen is: „de gude rede gheyt bouen de beften
gaue.“ Allent dat ome de abbet beuelet, dat hebbe he vnder
fyner forghe; dat ome wert vor-boden, dat late he. Den broderen
geue he ere ghefetten prouende ane vor-toch, dat fe nycht ge-
erghert en werden, Vnde dencke uppe de wort vnfes heren, wat
de vor-denet, de de ergert eynen fyner mynften vnder-faten. ys
de fa/nmenynge grod, fo fchal me ome hulpe don, dat he myt
fachten mode fyn ampt vor-wulle. To bequemen tyden gheue
men dat men gheuen fchal, vnde effche dat men hebben fchal,
vn de bidde dat to byddende is, dat nemant bedrouet werde yn
deme hufe godes.
XXXII.
Van deme uetouwe vn de anderem dynghe.v des klosterz.
D al gud des clofters an yferen touwen, an clederen vnde an
Bl. 132 a]
B
25
80
[Bl. 132 b]
anderen dynghen fchal de abbet be-uelen alfo-danen broderen,
Hs. vor do * (Zeilenschluss) meren. 2 Hs. der ,
35
Digitized by
Google
60
A.
to hudende den broderen, der leuent vnde zede he wys ys; vnde
deffes ghe-rede hebbe de abbet eynen breff, vp dat de brodere
io wetten, wat fe geuen vnde nenien. We auer vnreynleken handelt
des clofters dynk, de werde ftraffet. En beterd he dat nicht, fo
5 lyde he de boyte.
XXXIII.
EFFT DE MOjVNF.KE WAT EGHENS HEBBEN SCHULI.EN.
WOr alle dynck der funde eghenfeop werde warleken van dem
monneke meden, alfo dat dar nemant noch gheue noch neme
an des abbetes willen vnde wulbort, edder ychtes eghen hebbe,
io Noch boek, noch tafelen, Noch gryffel, Noch neyn dynk, Noch
eghen willen; wente fe oren lychammen nicht mögen in egener
walt hebben, Sünder alle des he be-hoyuet, des fchal he hopen
to hebben van dem vader des clofteres. Ok ys nemant ychtes-
wat to hebben des d[e] abbet 1 nicht en gyfft edder ok to-led. Alle
15 dyngh des clofters fchollen wefen meyne, So dar fcreuen ys, vnde
neman mach fpreken: „dat ys myn.“ 1s auer dat iemant worde
wunden in deffer funde edder laftere, de werde eyns edder twye
ghe-manet. betert he fek nicht, fo lide he des clofteres edder der
regelen boyte.
XXXIV.
20 EFFT DE BRODERf LIRE VE LE NOTROFFT NEMEJV SCHULI.EN.
Alfe dar fcreuen ys: „Na eynes iowelken notrofft wert yt ghe-
delet.“ Dat en fpreke we nicht, dat men de perfonen vd-kefe
eynen vor den anderen, funder me fchal merken de krancheyt.
De dar myn be-ho'uet, de danke dem fcypper vnde be-droue fek
26 nycht. De auer mer behoyuet, de erheue fek nicht in der kranc¬
heyt, funder he odmodege fek to der gnade; fo blyuet alle de
lede-mate mit vreden. Vnde be-ware io dat, Dat neyn murrent
en fche vmme ienegerleye fake willen mit worden edder mit teken.
ft bi. io4a] fWe dar-ane breke, fo mofte he don de lychten fculd.
1 Hs. d abbet.
Digitized by VjOOQle
B.
61
van dem leuende vnde feden he feker fy, dat fe dat bewaren,
vnde uth-don vnde wedder-nemen. dar-up fchal de abbet hebben
enen breff, dar-ynne fta, wat me vth-do, vnde wat me wedder-
neme. We vnreynlyke« edder vor-fumelken handelt des clofter
dynck, den fchal me dar-vmme ftraffen; vnde betert he fyk nycht, 5
fo Ichal he vnder-lygghen der regulen tucht.
XXXIII.
YFFT DE MONERE SCOLLE/V WAT EGHENS HEBBEN.
Wor allen dinghen fchal me dat lafter der eghenfchop myt der
v wortelen vth-then van deme cloftere, dat nement fyck vor-mete
ycht to gheue/ide edder tho nememle ane ghe-hete des abbetes,
noch nycht eghe/is to hebbende, noch bok, noch tafelen, noch
gryfel, noch altes nycht. Wente noch lycha/n, noch eghe/i wyllen
fchal en broder hebben in fyner ghe-walt, Sünder alle wat ome
no e d if, fchal he werden hopende van deme vadere des dofters.
vn de nycht fcal he hebben, dat de abbet nycht ghe-gheuen hefft
edder nycht tho-ghe-laten hefft to hebbende, Sünder alle dynck
fcholle ghe-meyne fyn allen, vn de nement fchal fpreken, fdat if
fyn eyghen. Weret dat yemant ghe-funden worde deffeme fchallick-
haftighen laftere, de fcal warden ghe-manet eyns vnde ouer eyns.
En betert 1 he fyck nycht, fo fchal me one beftraffen. 2
[Bl. 133a]
10
15
[fBL 133 b]
20
XXXIV.
EFFT MEN LYKE NOTTROFFT SCHOLLE NEMEN.
Alfe dar ghefcreuen is: „aller-malkeme wart gedeylet, alfe eme
** noet was.“ Dar fegghe wy nycht, dat men fcholle uth-kefen
de perfonen, funder prouen de krancheyt vnde nottrofft ftycheyt; [+bi. 134 a
Alfo de myn be-dorfft, de dancke 3 gode, vnde werde nycht be- 25
drouet; de de mer be-deruet, de oth-modyghe fyck vor fyne
krancheyt, Vnde erheue fyck nycht vmme de barmherticheyt; vnde
alfo bliuen alle ledemate in vrede. Bouen alle dynck fchal men
bewaren, dat dat ouele der murrynghe nycht up en fta dorch
iennighe-leye fake wille[n] 4 noch an worden, noch an werken, noch 30
an teyken. we dar-an wert ghe-funden, den fchal men fcharpe
tuchteghen.
1 das letzte t rot. * be über der Zeile. 3 Hs. danckede . 4 Hs. wille.
Digitized by v^.ooQle
62
A.
XXXV.
Van den weken-deyners de/? koken.
r\E broder denet fek vnder anderen, alfo dat fek nemant mach
entfegghen van der koken denen, ed en be-neme krancheyt,
edder de in groten werken be-kunzmert ys; wente hir-mede wert
5 groter Ion ghe-wunnen. Den kra/zken fal men hulpe don, vp dat
fe nicht don mit vor-droten. Is de faminghe grod, fo fy de keiner
vor-draghen des denftes der koken, Edder we eyn ander nutter
edder grotter werk hat, alfe hir vor-facht ys. De anderen de denen
fek vnder en-anderen in der leue goddes. De van der koken vt-
10 geyd, de make reyne in dem fonnauende: De dwelen, mit der de
brodere de hende vnde voyte droghen, de wafche he; De vad
fynes denftes de antworde he dem kelnere gans. De keiner ant-
worde fe deme, de to der koken yn geyt, dat he io wette, wat
he geue vnde neme.
15 Dede denen fchal, de neme eyne ftunde vor dem etene mixt, brod
vnde drynken, vppe dat he den broderen moghe denen ane murrent
vnde ahe vor-droten. An den hilgen daghen fo beyden fe wente
to der myffen. De de koken dan hebben edder don fchullen,
to-hant an dem fondaghe, wen de laudes vte fynt, in dem bede-
20 hufe fo werpen fe fek vor de faminghe vnde bydden fe vor fek
bydden. De vd der weken geyd, de fpreke dyt verf: .Benedictas
es, domine“ &cetera. alfe dat drye fproken hat, fo neme he den
feghen vnde ga. auer de yn-geyd, De fpreke: »Deus, in adiutoriunz
meunz &c etera. dat werde ok drye ' fproken van on allen, vnde
25 neme den fegen vnde ga yn.
XXXVI.
Van den kranken broderen.
WOr allen dynghen vnde ouer alle fake fchal me forghen vor
V de kranken, vnde fchal on denen alfe denz hylgen je/u chxifto.
Wente he fecht: „Ek was krank, vnde gy quemen to mek“. vnde:
30 »dat gy eyn ent mynenz minften doyt, dat do gy mek.“ ok fo fchullen
Digitized by v^.ooQle
B.
63
XXXV.
Van den, de dar denen to reuenter.
rv broder fchollen fyck vnder eyn-ander denen, alfo dat nemant
fy vor-draghen des amptes des co/zuentes, id be-neme eme
kranckheyt, edder he fy bekümmert an groten faken edder noth;
Wente dar-an vor-denet men groter Ion. Den krancken fchal me
hulpe don, dat fe nycht dat myt drofniffe doen; Sünder fe fchollen
alle hulpe hebben na der mate der fammenynghe vn de deme
ghe-leghe der ftede. 1s dat de fammenynghe grot is, fo fchal de
keiner wefen vor-draghe« der koken-denfte, edder, alfe wy fproke/z
hebben, de dar groter nuth mach fcheppen 1 . De anderen fcholen
lyck deynen myt gantzer leue vnder eyn-fander. De dar denet
hefft de weken auer, de fchal des fonnauendes reyninghe don
dwelen, dar de brodere ere hende vnde vote mede droghe/z fchal.
he wafche de vote der brodere; fchal beyde de de weke/z ghe-denet
heft, vn de de de weke/z deynen fchal, wafchen. De uate eres
denftes fchollen fe reyne up-anwarden deme keiner, de fe auer-
doen fchal deme, de denen fcal, dat he wete, wat he vth-do, vnde
wat he wedder ent-fanghe.
0e denere fchollen ene ftunde vor etende nemen brot vn de beyr,
dat fe moghe/z ane murringhe vn de groten arbeyt deynen eren
[broderen] 2 . Sünder in de/z hylghe/z daghe/z fcholle/z fe fyck ent-
holde/z wente na der miffe. De dar denen fchollen, vn de de
ghedeynet hebben, de fchollen in deme bede-hufe, wan de laudes
vte fynt des fondaghes, bydden, dat men vor fe bydde. Vn de de
ghe-deynet hebben de weken o»uer, de fchollen fpreken dyt verfch:
„Benedyet biftu, here god, dat du my hefft ghe-hulpen vn de troftet
heft!“ Dat fulue fchal de co/zuent ock fpreken drye. Vnde alfo
fchal de neme/z den feghen, de dar vt-gheyt. Vn de alto-hant
fpreken de dar ingheyt: „Dm/s, i n ad-iutorium meum i/z-tende!“
dat fe fcholle/z ock alle drye fpreken; vn de alfo neme he den
feghen, de dar in-gheyt.
[Bl. 134 b]
5
10
[+ Bl. 135a]
15
[Bl. 135 b]
20
25
30
XXXVI.
Van den krancke/v brodere/v.
\!Ox alle dynck vn de bouen alle dynck fchal me hebben ro'ke
der krancke/z, dat men on in der warheyt dene® f alfo chr/yfo;
[Bl. 136a]
[-J-B1.136 b]
1 Hs. / (Zeilenschluss) jChcppen. * Das Schlusswort fehlt. 3 dene\ nachher
ein halb ausgewischtes n.
Digitized by CjOOQle
64
A.
5
10
[Bl. 104 b]
15
20
25
merke/z de kranke«, dat men denet dorch goddes eren, vnde fe
fchullen nicht in ouervlodycheyt be-drouen de broder, de on denen.
Doch fchal men mit on dulden, wente van orer wegen wert groter
Ion entfangen. Dorch dat fchal de abbet hebben groter forghe,
dat fe nicht vor-fumet werden. De feken hebben eyne funderke
tzellen vnde eynen dener, de fy godde-vrochtech, de ouer fe forghe.
Dat baed hebben de kranken, wan fe des behouen. Sünder den
funden, to-voren den iungeften, fchal men dat felden orleuen. Ok
fo fchal me on orleuen to eten vlefch, fo langhe want fe werden
ftark. den dar-na holden fe fek na der wonheyt. Dar-v/nme fo
hebbe de abbet grote forghe, dat de kranken van dem keiner
edder van dem dener nicht werden vor-fumet. Wente wad de
jungen vor-fumen, dat tryd on an.
XXXVII.
Van den olden edder den rindern.
|0-doch dat de nature 1 ouer de olden vnde ouer de kinder to
u der barmherticheyt werden ghe-toghen, fo fchullen fe van der
[regelen] be-rychtet 2 werden, de kranckheyt werde an on ghe-merket,
vnde de regele werde an on nicht ftrenghe holden an 3 der lyff-
uodinge, funder fe vor-komen ore fattenen tyde.
XXXVIII.
Van den lesere de weken ouer.
r^Er broders dychf fchal nicht wefen ane lectien. Nicht van der
fchicht wegen neme eyn dat boek vnde leze, Sünder de dar
lezen fchal de weken, de heue an des fondag«. Vnde deffe foyke
ore alle beed na der miffen, dat vnfe here van ome kere den
geyft des houardes, vnde fchal an-heuen dyt verfch: „Donwne,
labia“; vnde drye dat werde van on allen fproken. Wen den de
feghen gheuen ys, fo ga he vnde leze. Vnde to dyfche fwycht
1 nature; r über der Zeile. 1 Hs. van der be rychtet. 9 Hs. ad an.
Digitized by
Google
B.
65
wente he wert fegghende: „Ik hebbe kranck ghe-wefen, vnde [gy 1 ]
quemen to my“; vnde : „wat gy hebben myner mynften ene/n
ghe-dan, dat hebbe gy my ghe-da®n.“ Men de krancken fcholen
dat prouen, dat men one dene in de ere godes, vnde fchollen
nycht myt orer ouerflodycheyt de brodere be-drouen, de ene 5
deynen. doch fo fchal me id duldichliken lyden, wente groter
Ion kryghet men van on dar. Dar-umme fchal grot forghe wefen
deme abbete, dat de krancken nycht vor-fumet werden. De
krancken brodere fchollen hebben eyne funderlyke cellen edder
hufz, dat one to-ghe-achtet fy, vnde eyne[n] 2 godefruchtyghen 10
deyner, de de vlytich vnde forchuoldych fy vmme fe. Wan fe bades
be-deruen, dat fchal men ene be-reyden. Men den ghe-funden
vnde alder meyft den iunghen fchal men dat feldener orleuen.
Vlefch eten fchal men den krancken vnde den ouer-krancken
orleuen, Wenfte dat fe to reke werden. Men wan id myt o®n [fBi. 137a]
beter wert, fo fchollen fe fyk alle ent-Holden van vlefche na erem
plech-fede. Grote forghe fy deme abbete, dat de krancken van
deme keiner vnde eren deyneren nycht vor-fumet en werden;
wente id ome to 3 -hort, wat van den jungheren wert ghe-broken.
XXXVII.
Van den olden vn de van den kynderen. 20
Alle mynfchlike fcal to barmherticheyt werden ghe-toghen yn
den olden 4 vnde kinderen; doch fo fchal fe be-forghen de
mefterfchop der regulen. Men fchal an on prouen de kranck-
heyt vnde nycht en holden de ftrengicheyt der regulen an eten
vnde an dryncken, funder fe fchollen vor-komen de ghe-fetten tyd. 25
XXXVIII. [Bl. 138a]
Van dem leser der weken ouer.
r^er brodere tafele efte difch fchal nicht wefen ane lectien. Nicht
van de[r] 5 fchicht weghen dat en neme dat bock vnde lefe,
Sünder de dar lefen fchal de weken ouer, de heue an des
fondages. Wn de deffe de bidde aller erer bed na der miffen, 30
dat god de here van eme kere den gheift des houardes, Wn de
fchal an-heuen dyt verfch: .Domine, labia“; vnde drie ouer werde
dat van allen fproken. Wan denne de b^n^dictio gheuen iz, fo
1 gy fehlt. * Hs. eyne. 8 to über der Zeile. * Hs. olde olden. a Hs. de.
5
Digitized by
Google
66
A.
tnen, fo dat neme/zt hord werde wen de lezer, vnde fchycken
vnder fek alfo, dat nema/zt wes be-houe to effchen. Jo-doch we
be-houet wes, dat werde mer ge-efchet mit teken den mit fte/zzmen.
6 Ok mach nema/zt vrage/z effte fegghen, vp dat nemazzde ge-gheue/z
werde orfake, Id en fy dat de pryer vmme beteringe wyllen wolde
en luttek fpreken. Deffe lezer, eer he be-ghynt dat lefent, fo
neme he mixt dorch de hylgen communyen, vp dat om dat
vaftent to fwar nicht en werde. Dar-na ete he mit den koken
vnde mit den deneren. De brodere lezen nicht altomale, funder
10 de je/zne, dede 1 mögen beteren de anderen.
XXXIX.
VAN DER MATE DER SPISE.
\A/E louen, dat to der degelken maltyd noch fy, wen twe
pulme/zta werden foden in allen manden, ed fy to fexten-tyd
edder to nonen-tyd, vmme der mi/zfchen kra/zckheyt: efft eyn den
15 des eyne/z nicht en mo L 'ge, dat he werde fpyfet vazz dem anderen.
Hir-vmme fo is no e ghe alle den broderen twe ghe-foden mofe.
Synt auer gard-krude, fo fyn de dat drydde. Eyn ghe-weghen
broed ys noch an dem daghe, wen men eyns yt edder twye.
Scollen fe twye eten, fo werde des fulue/z brodes de drydde
20 deyl ghe-hud wente to dem aue/zt-eten. 1s auer dat arbeyt groed,
fo ys dat des abbetes macht, eft he dat oken wol. De ouer-a'd
fy nicht mank den mo/zneken, wente ed en ys dem my/zfche«
alfe v/zbequeme alfe de vraef, alfo v/zfe here ghe-fproken hat:
„Seed, dat iuwe herte nicht be-sweret werde mit dem vrate edder
25 dru/zke«heyt!“ Den iu/zgeften broderen werde duffe mate nicht
ghe-holden, funder my/zner, alfo dat fpylde in allen dyngen werde
be-ward. Des vlefches-eten fo mide/z fe fek, an de to-male kranck
fynt.
XL.
Van der mate des drynkens.
(fBl. 105a] iowelk hat gaue van godde, eyn fus, de ander fo. Hir-
vmme fad twyerleye mate van vns der lyffnery/zghe ouer de
1 Das zweite de nachgetragen.
Digitized by C^ooQle
B.
67
gha he vi \de lefe. vn de ad me/zfam werde ghe-holden fu/zzmum
filenciu/zz, fo dat dar nement ghe-hort werde wen de ‘dar lift;
vn de wes nod iz tho etende vn de tho drincke/zfde, dat fchicke/z
fe under fick, alzo dat nement wes be-houe tho efchende. Jo-
doch wede wes be-houet, dat werde mer ghe-efchet myd tekene/z
wart mid der ftempne. ök en mach nement vraghen efte wes
fegghen, vppe dat nemende gheue/z werde orfake tho fprekende,
Id en fy dat de prior v/nme beteri/zghe willen wolde en weynich
fpreken. Deffe lefer de neme en mixtu/zz, er he tenget tho
lefende, dorch der hilghen co/nmunien willen. Dar-na ete he
myd den koken vnrfe myd den deneren. De brodere de en lefen
nicht 1 altomale fecu/idum ordine/zz, fu/zder de jennen, de de moghen
beteren de anderen.
XXXIX.
Wan DER MATHE DER SPYSE.
\A/y louen, dat tho der degelken maltid en-noch fy twe pul-
menia vmme de ma/znichuoldicheit der kra/zckheit: Ift en des
eyne/z nicht en muchte, dat he de/me werde fpyfet van dem
anderen. Hir-v/zzme fo iffet en-noch alle den brodere/* twe ghe-
faden mofe. Synd ouer gardenkrude 2 , alze erwete/z edder appel,
fo fy dat dat drudde. Eyn ghe-weghen brod, en pu/zt brodes,
iz en-noch an deme daghe, wa/mer dat me enfz id efte twye.
Schulle/7 fe twyge ethen, fo werde des fulue/z brodes de drudde
del ghe-hud wente tho dem aue/zt-ethende. Ifz ou er dat arbeyt
grod, fo iz dat jn def abbetes macht, eft he dat oken wel. De
ouer-ath efte vrafz fy nicht manket den mo/zneke/z, wente ney[n] 3
dingh iz jn dem my/zfchen alzo vnbeqweme alze de vrafz, alze
vnfe here ghe-fproke/z heft: „Sed, tdat juwe harte nicht befwaret
werde/z myd deme vrafe edder dru/zcke/zheytl* De/z ky/zdere/z
werde deffe mathe nicht ghe-holden, fu/zder my/zner wan den
groteften, dat fpilde/zt werde jn allen dinghen be-ward jn aller
meticheit. De veruotighen der dar fchullen fe fick aller-dinghe
van ent-holden tho ethende fu/zder de knellike/z vn de de krancke/z.
XL.
Wan DER MATHE DES DRANCKES.
Cyn juwelk had eyne ghaue va n gode, de eyne alfus, de ander
alzo. Hir-v/wme fad twigerleye mathe va/z v/zfz lif-neri/zghe ou er
1 nicht; t Über der Zeile (am Rande). * Die Silbe den über der Zeile. 8 Hs. ney.
ö*
Digitized by
Google
[fBl. 138b]
5
10
[Bl. 139b]
15
20
25
[fBl. 140a]
30
[Bl. 140b]
35
A.
6$
anderen, jo-doch wen we der feken krancheyt merken, fo loue
we, dat eyne/n iowelken des dages eyn mad wynes en-noch fy.
Dem auer god de gnade gyfft, dat he fparen kan, de wette, dat
he dat Ion entfanghen mach dar-vor. Is auer dat der ftede notrofft
5 effte de arbeyd des fommers mer effchet, dat fteyt in des priores
wylkore; fo he merke bouen allen dynghen, dat nicht vnder-
flyke de fatheyt edder vor-drunkenheyt. Wente we lezen, dat der
wyn der monneke nicht fchulle fyn. Jo-doch dat by vfen tyden
den monneken nicht mach werden vndefrj’-raden, So werde we doch
10 to rade, dat we den nicht drynken to der fadheyt funder medleken;
wente de wyn maket ok awyfech de wyfen. Dar auer de ftydde
dat effchet, dat deffe fcreuene mate nicht mach werden wunden,
edder myt alle nycht, fo louen fe vnfen heren, de dar wonen,
vnde en murren nicht. Bouen alle dynk mane we de brod ere,
15 dat fe nicht murren.
XL1.
In welken STUNDEN DAT de broder eten schullem
Wan dem hylghen pafchen wente to pynxften fo eten de
brodere to der fexten-tyd vnde me'ren des auendes. Van
pinxften vord al den fommer ouer, ed en fy dat fe hebben grod
20 arbeyt, edder fwar hytte fe nicht be-drouet, fo vaften fe des
mydde-wekens vnde des vry-daghes wente to der none; de an¬
deren daghe fo eten fe to fexten-tyd. Hebben fe auer arbeydet
vp dem velde, edder ys de hytte groed, fo mach men de fexten-
tyd temperen, vnde dat fchal wefen in des abbetes vorfychticheyt.
25 De abbet fchyck fo alle dyngh, dat de zele be-holden werde.
Vnde wat de mo/meke don, dat fe dat an murren don. Vnde
van des hylgen cruces daghe wente an de vaften eten fe to
none-tyd. In der vaften wente to pafchen fo vaften fe wente to
der vefper. De fulue« vefper fal me« fo fchikken, dat alle dyngh
30 by daghe fche, alfo dat me nenes anderen lechtes be-houe; Sünder
alle tyd, ed fy ymmet edder auent-eten, io fche yt by fchonem
daghes-lechte.
1 Hs. vnde.
Digitized by v^.ooQle
B.
69
de anderen. Jo-doch wan-er dat wy der feken kranckheit mer¬
ken, fo loue wy, dat eytnej/n 1 juwelcken en mathe efte en ofel
wynes des dages en-noch fy. 2 Dem ou er god de gnade ghifft,
dat he fick fparliken vn de metighen holden kan, de wethe, dat
he dat Ion emfanghen mach dar-var. Iffet ou er dat tder ftede [fBi. 141a]
notroft efte de arbeyt des fo/nmers mer efchet, dat fteyt jn des
prioris wilkore; fo he mercke bouen alle dingh, dat nicht
vnder-flike de fatheit edder vordrunckenheit. Wente wy lefen,
dat de wyn der monnike nicht fchulle fyn. Jo-doch dat by
vnfcn tyden den monneken nicht mach vnde[r] 3 werden raden, So 10
werde wy doch tho rade, dat wy den nicht drincken tho der
fadicheit funder metliken; Wen de wyn de maket afwyfich de
wyfen. Dar ou^r de nod der ftede dat efchet, dat deffe fchreuen
mathe nicht mach werden vunden, edder myd alle nicht, fo
louen fe vnfen heren, de dar won en, vn de mnrmuren nicht. 15
Bouen allen dynghen fo mane wy de brodere, dat fe nicht en
murren.
XLI. [Bl. 141b]
In welkem STU/VDEN DAT de broder eten.
Wan dem hilghen pafchen wente to pyngeften fo ethen de
brodere tho der fexten-tyd vn de meren des auendes. Wan 20
dem pyngeften vor al den fo/nmer ouer, id en fy dat fe hebben
grod fwar arbeyd, edder fware hitte fe nicht en bedrouet efte
be-fwaret, fo vaften fe den mydweken vnde |des vrichdaghes [fBl. 142a]
wente tho der none; de anderen daghe fo ethen fe tho fexten-tyd.
Hebben fe ou^r arbeydet vp dem velde, edder iz de hitte des 25
weders grod, fo mach me de fexten meteghen, vn de dat fchal
alto-male wefen in des abbetes willen vn de vorfichticheit. De
abbet de fchicke fo alle dingh, dat de feie falich werden. Wn de
wat de monnike don, dat fe dat ane mnrmurent 4 don. Wn de
van des hilghen cruces daghe wente an de vaften ethen fe tho 30
none-tyd. In der vaften wente tho pafchen fo vaften fe wente
tho der vefper. de fuluen vefp^r fchal me fo fchicken, dat alle
dingh by daghe fche, alzo dat me nenes anderen lichtes be-houe
efte bederue; Sünder alle tyd, id fi morghen- efte auend-ethen,
fe jo fche id by fchonem daghes-lichte. 35
1 Hs. ey. * Hs. en ofel wynes tho mathe fy des dages en noch fy.
Hs. die gewöhnliche Abkürzung für vnde . 1 Hs. murmure (Zeilenschluss) rent.
Digitized by v^ooQle
70
A.
XLII.
Dat na nachtsangh nemet spreken schal.
yv/ol dat 1 de my«fche[n] 2 fchullen fwygen to allen tyden, jo-doch
aller meft des nachtes. Hir-vmme alle tyd, men vaste edder
nicht — wan men twye yt, to-han twan men van dem auent-eten
5 vpfteyt, fo fytten de broder yn eyner stede vnde lezet eyne
collacyen, dat ys dat leuent der hylgen veder edder anders wat,
dar-van ghe-betert werden de dat hören. Nycht werde dar ghe-
lezen van dem olden teftame«te, wente yn der tyd en wert dat
[+bi. 105b] nichtes fnutte de ie/znen, de dar hebben kra/zke vornufft, to hörende.
10 Auer yd werde ghe-lezen in den [anderen 3 ] tyden. Is auer eyn
vastel-dach, wen de vefp er vte ys, to-hant gan fe to der lectien
der collacien, alfo we fecht hebben. Vnde wen de/z ghe-lezen fynt
veer edder v. blede, edder wad de tyd to-led, vp dat fe alle mögen
to der lectien kome/z, efft we were in fynem ammechte be-kummert,
15 dat he ok to mate kome. Vnde yn folker wis to-fa/zzmezzde holden
fe den nacht-fang. Vnde wan den de nachtfangh vte ys, fo mach
nema/zt mer fpreken. Wert iema/zt wu/zden, de dat fwighent de/zne
brykt, de vnder-lyghe des orden boyte, Ed en fy dat dar gefte
queme/z, edder de abbet iemende wat hete. Vnde dat fulue fchal
20 doch fcheyn myt fwarheyt vnde mit dem vrochten vfes leue/z heren.
XLIII.
Van den, de lenczem to de m deynste godes edder to der
TAFFLEN KOMEN.
Allfo draden alfe dat teken to 4 dem goddes-denfte ghe-hord
# 'wart, fo late men al dat in den hende/z ys wefen, vnde lope
25 to dem denfte goddes, funder doch myt fwarheyt, alfo dat de
fchympelke ydelecheyt neyn orfake en vinde. Hir-vmme fal me«
nichtes nicht laten gan vor goddes denft. We to der noctzzmen
nicht enkumpt to dem falme« „Venite, exultemzzs domz'no“, den
me dar-vmme fchal fyngen lengzem, Deffe fchal nich ftan in
ho fynem grade in dem köre: he fchal ftan aller left edder dar de
abbet dem vorfumere« hat ghe-fchykket to ftande, vp dat he
1 Hs. Wol doch dat mit durchstochenem doch. * Hs. mynfdie. 8 anderen
fehlt. 4 Hs. d to.
Digitized by CjOOQie
B.
71
XLII.
|Wp DAT NA NACHT-SANCK NUAfMENT SPREKE.
\A/uol doch dat de mynschen schulten fwighen tho allen tyden,
jo-doch alder meyst des nachtes. Hir-vmme alle tyd, me vafte
edder nicht — wan me twighe id, to-hant wan me van dem auent-
etende vp-fteyt, fo litten de brodere in eyn er ftede vn de lefet eyne
collacien, dat iz dat leuent der olt-vedere edder anders wat, dar
me va n ghe-betert werde, de je/znen de dat hören. Nicht werde
dar ghe-lefen van deme olden teftam^nte, wente in der tyd en
werd dat nicht nutte tho hörende. Auer id werde ghelefen in
anderen ftunden vn de tyden. Ifz dat ouer eyn vafteldach, tho-hand
na der vefp er en weynich fpaciunz zo ghan fe tho-hant tho der
lectien der collacien, alzo wy rede ghe-fecht hebben. Wn de wan
dar ghe-lesen iz ver edder vif blade, edder wat de tyd tho-leth,
vp dat fe alle moghen tho der lectien körnen, ift we were in
fyne/n anzmachte be-ku/nmert, dat he ok tho mathe kome. Wn de
|in fodelker wifz fchollen fe althomale körnen tho dem 1 nacht-fanck.
Wnzfe wan denne de nacht-fanck vth iz, fo en wart nemende nen
orlof mer gheuen tho fprekende. Ifft dar we vppe ghe-uunden
worde, de de fo vormethen were vn de dat fwighent der regulen
breke, de fcholde vnder-ligghen der fwaren wrake der regulen,
Ed en fy dat dar ghefte quemen, vn de ift van nod weghen de
abbet weme wat hete. Wn de dat fulue dat fchal fchen myd fwar-
heit vn de myd dem vruchten godes in aller houescheyt.
XLI1I.
Van den, de tho spade kome/v tom godes-denste.
A lfo draden alfe 2 dat teken tho deme godes-denfte ghe-hort werd,
fo verlathen fe allent wat fe in den henden hebben, vn de
lopen myd aller fnelheit tho deme denste godes, funder doch
myd groter fwarheit, alzo dat de fchi/npelke ydelcheyt 3 nene
orfake en vinde. Hir-u/nme fchal me nichtes lathen ghan vor dat
godes-denst. Dede tho der metten nicht en ku/npt ad noetzzmas
vigilias tho dem falmen „venite“, den me dar-u/nme fchal langh-
fam finghen, vp dat fe dar alto-male körnen, Deffe de fchal nicht
ftan in fynezn grade in dem köre, funder he fchal ftan alder left
edder dar de abbet de verfumelken had ghe-fchicket tho ftande,
1 Hs. der. 1 Hs. alfeme (beginnende aktive Konstr.). * Hs. ydelch (Z.-schl.) heyt.
Digitized by
Google
[+B1. 143a]
5
10
15
[f Bl. 143b]
20
[Bl. 144b]
25
30
72
A.
van on allen feyn werde, alfo langhe went dat goddes-denft vte
ys, vnde fus fyn flapheyt myt openbarer fchult betere vnde'fche-
me fek. 1s auer dat he vte dem bedehufe blyfft, fo ys he
lichte eyn fodan, dat he fek wedder to flape lecht, edder fytte
5 dar-buten vnde holde de weffcherye. Id en werde neyn orfake
geue« dem bofen. Su/ider he ga Io 1 in den chor, vp dat he dat
nicht al vor-lefe, vnde betere fek dar-na An den tyden des da-
ghes. We fo late queme, dat he vor-fume den erften falmen,
de fta in dem leften ftate, fo we vor-fproken hebbet, vnde voghe
io fek nicht to dem chore wente to wullenboyte, Et en fy dat om
de abbet er orleue an fyne ftydde to gande, alfo dat he dar
mit venien boyte. To eten-tyd we to dem verfche to late ku/npt,
fo dat fe dat verfch to-hope fpreken vnde to-fammede, De na de
bede to dyfche gan, Deffe [werden 2 ] wente to dem anderen male be-
15 ftraffet. Beterd he fek nicht, fo werde he nicht ghe-me«ghet to dem
dele des mene« dyfches, funder he ete allene; vnde fyne[n] s deyl
wynes fchal men om nemen wente to wuller boyte. Dat fulue
[+bi. 106 a] fchal he lyden, de to dem verfche nicht en ys, dat me« left na
dem etende. Ok fchal nema«t vor der fatten ftyd edder na
20 ghyren na dem eten edder drinken. Is ok dat de pryer iemande
wad bud to nemerade, vor-fmadet de 4 broder dat, wen he des
dar-na be-gherende ys, fo fchal me om des wegeren, fo langhe 5
wente he dat bo*t.
XLIV.
Wo DE VORBANNEN BRODELE GHE-NOCH DOEN SCHULLEN.
25 \A^E v«ime der fwaren fchult wyllen wert vt dem bedehufe
edder van dem dyfche vor-meynfa«imet 6 , In der tyd wan dat
goddes-denft vte ys, fo fchal he fek ftrecken in de langhen
venien vor dem bedehufe, vnde fpreke nicht, Sünder he legghe
dat houet vp de erden vor alle der voyte, de vd dem bede-hufe
30 gaed, vnde do dat allfo lange, went de abbet fpreke: „des ys
1 Io aus no verbessert. * werden fehlt. 8 Hs. fyne. 4 Hs. dem. 6 fo
langhe zweimal. B Hs. vormeyn fammet wert .
Digitized by VjOOQle
B.
73
vpp dat he van allen fen werde, alzo langhe wente dat dat godes-
denft vthe iz, vn de fick fyner vor-ffumeniffe fcheme vn de fik betere. [fßi. usa]
Ifz dat ou er dat he vth dem bede-hufe blift, fo iz he lichte fo-dan,
dat he fik wedder tho fiape lecht, edder fitte dar-buten vn de holde
fyn vnnutte fprekent; vp dat neyn orfake werde gheuen dem bofen 5
gheyfte. Sünder he gha in den kor, vp dat he dat aller-dinghe
nicht en uerlefe, vn de beter fick dar-ane an den anderen tyden des
daghes: Wede fo lateft efte tho fpade queme, dat he vor-fumede
den erften falmen in den dagelkes tyden, de fta in dem leften ftate,
fo wy rede vor-fecht hebben, vn de en voghe fick nicht tho dem 10
köre helpende tho finghende, wente dat he penitencien dan hebbe
efte vulbrocht, Id en fy dat em de abbet er orlof gheue in fyne
ftede tho ghande, alzo dat he dar p^nitencien do. Tho der maltyd
we tho dem verfche tho lateft kumpt, fo dat fe dat verfch tho-
fammede beden vn de tho-hope fpreken, de de na dem bede tho der 15
thafelen kumpt, de werde tho dem anderen male beftraffet. Betört
he fick dar nicht ane, fo en wmie he nicht menghet tho dem dele
des meynen difckes, funder he ethe allene vn de wmle afghefcheden
van der menfchopp; Wnrfe fyn en del wynes ffchal me eme vnder- |-;-bi. 1451>]
then vn de nemen, Wente dat he vulle vn de' noghafitighe betheringhe 20
hefft ghe-dan. Dat fulue fchal de lyden vn de doghen, de de tho
deme verfche nicht en iz, dat me lift na der maltyd. Ock en
fchal nement fo vmnethen wefen, vor der fetten tyd tho ethende
vn de tho drinckende. Ifz dat ok dat de prior jemende wad buth
tho nemende efte tho gheuende, v^rfmadet dat de broder tho der 25
tyd, wen he denne des na begherende iz, fo fchal me eme des
weygeren, fo langhe dat he dar p^nitencien heft vor dan.
XLIV. f Bl. 146a]
Van den, de jn den ban dan werdet.
\A/e vmme der fwaren fchult willen werd vth deme bede-hufe
¥ edder van der meynen tafelen vorwifet, 2 ln der tyd wan dat 30
godes-denfte vthe iz, fo fchal he fick ftrecken in de langhen
venien vor deme bede-hufe, vn de en fpreke nicht, Sünder he
legghe dat houet vppe de erde vor allen erer vothe, de de vth
deme bede-hufe ghan, vn de do dat fo langhe, wente dat de abbat
fegghe: „des iz en-noch“. Wanne he denne tho capittel kumpt, 35
1 Hs. zunächst vallena, dann leidlich verbessert. 2 Hs. wer vorwifet.
Digitized by v^ooQle
74
A.
noch“. Wen he den to capittel ku/rapt, fo ftrecke he fek vor des
abbetes voyte, dar-na vor alle de faminghe, dat fe vor on bydden.
En bud den de abbet, fo werde he in den kor entfanghen, Sünder
nicht in fyne ordelken ftydde, wen in de dar de abbet on richtet;
5 Ok fchal nicht an-heuen noch falme/i noch antiphen an dat
orleff des abbetes. Vnde to dem leften aller tyde fo werpe he
fek nedder dar he fteyt, vn de do bote fo langhe, went on de
abbet hete vp-horen. De auer in lychter fchult wert van dem
difche vor-menfammet, de do boyte fo langhe in dem bedehufe
io wente an des abbetes boed, vnde do fe fo langhe, went de
abbet den feghen geue vnde fpreke: »des ys ghe-noch.“
XLV.
Wan den, de de feylet in deme godeshuse.
\A/E anheuet den falmen edder refponforium edder antyphen,
v edder eyn lectien left, vn de feylet dar-an, he en odmodeghe
15 fek dar wol vor an allen, fo lyde he des orden boyte, nicht de
fek mit odmodecheyt wel beteren, dat he vn-rame/i deyt. De
kyndere tuchtege men vmme duffe fchult.
XL VI.
EFFT IEMET WAT TO-BRIKT EDD£7? VORLÜST, WO HE BOTEN SCHAL.
\A/E in arbeyde miffe-deyt wor-ane, edder ycht to-brykt, edder
20 wat vorluft, edder ierghen wat vorwarlofet, it fy in der
koken, in deme kelre, in dem bakhufe, ln dem garden, in dem
deynfte, edder jerghen, vnde ku/npt he nicht van ftund an vor
den abbet edder vor de fammi/zge vnde bekent des, wert yte to
wetten van eynem anderen, fo vnder-lige he der meren fchult.
25 Is auer de fchult nicht openbare, fo fegghe he fe allene dem
abbate edder eynem olden geyftlyken vader, de fek vnder den
broderen kunne helen der funde wunden, nicht en-decken edder
openbaren.
Digitized by v^.ooQle
B.
75
fo ftrecke he fik vor des abbetes vothen, dar-na vor alle de
famlinghe, dat fe vor ene bidden. En bud denne de abbeth, fo
werde he jn den kor ent-fanghen, Sünder nicht in fynen ordeliken
ftad, funder dar en fde abbet hen-richtet. Ock fchal he nicht
anheuen noch falmen efte antyphen ane dat orlof des abbetes.
Wn de tho dem leften aller tyde fo werpe he fick nedder dar he
fteyt; vn de de bote holde he fo langhe, wente dat em de abbet
hed vp-horen. De ouer in lichter fchult wert veruernighet efte
bannen van dem difche vn de van dem bede-hufe, de do nochafti-
ghen vul efte tho bothe fo langhe, wente des abbates both iz,
vnde de abbet ene feghene \nde fegghe: „des iz en-noch“.
XLV.
Wan den, de de feylet jn dem bede-huse.
r\e anheuet den falmen edder dat responsorium edder de
antyphen, edder eyne teerten lift, vn de feylet em dar wef ane,
fo othmodighe fick dar wol ane vor en allen; deyt he des nicht,
fo ligghe vnder der tuch[t]‘ der regulen. De fick nicht myd othmo-
tdicheit wel betheren, de ligghe vnder der tucht 2 der regulen efte
der wrake der regulen. De kynder de tuchtighe me vmme
fodane schult.
XLVI.
Wan DEAf, DE WAD THO-BRICKET VN DE VOR-LUST.
r\e in arbeyde misse-deyt wur-ane, edder ichtes tho-brickt, edder
wef vorluft, edder jerghen wat vor-velt, id fy denne jn der
koken, jn dem kelre, jn dem backhufe, jn dem garden, jn dem
denste, edder in watte kunst he arbeydet, efte jn watte stede he
wat thobricket efte Verlust efte sick wor-ane entgheit, vn de kumpt
he denne nicht fvan ftunt an vor den abbet edder vor de famninghe
vn de bekennet sik des, vnde ift dat van eynem anderen dem
ouersten tho wetende wart, fzo vnder-ligghe he der fwaren fchult.
Iz ouer de fchult nicht openbare, fo fegghe he fe allene dem
abbati edder eynem olden gheystliken vader, de de kenne fund
maken efte ghuden rad gheuen, vn de könne helen der funde
wunden, vn de der nicht erdecken efte openbaren.
1 fis. tudi, am Ende der Zeile. * tucht \ das letzte t ü. d. Zeile (am Rande).
Digitized by
Google
[+BI. 1461»]
5
10
15
[f Bl. 147a]
20
25
ff Bl. 147b]
30
76
A.
XL VII.
Van DER VORKUNDI/VGE DER STUNDE DES GOD£S-DEYNST£S.
w° de tyde werden ghe-kundeghet beyde nacht vnde dach,
dat be-forghe de abbet. Der eyn he do dat fuluen, edder
he be-vale dat eynem forchuoldegen broder, fo dat dat goddes-
bi. loöiij denft to rechten tyden fwerde wullenbracht. De falmen vnde de
antiphen heuen de broder an na orem orden na dem abbete,
alfe on het. To finghen edder to lezen vor-mete fek nemet,
he en kunne dat wullenbringhen, vp dat de ghe-beterd werden,
de dat hören; vnde do dat mit odmodicheyt, mit vrochten, dem
10 dat de abbet het.
XLV1II.
Van dem dachliken hantwerke. 1
| Eddecheyt dat 2 ys eyn viend der zcle. H[i]r-vmme :t in wyffen
ftunden fo fchullen de brod ere wefen bekümmert myt hant-
werken vnde yn wiffen ftunden in den lectien der hilgen fcryft.
15 We louen dat deffer beyde tyde mit duffer fettinghe fo werde
fchicket, Dat ys: van pafchen wente to des hylgen cruces daghe,
des morgens, wan de broder vt der primen gan, fo arbeyden fe
vil-na wente to der verden ftunde des men be-hofft. Van der
verden ftunde wul-na wente an de fexten-tyd fyn fe to oren
20 lectien. Na fexten-tyd fo ftan fe vp van dem dyfche, fo rauwen
fe in oren bedden mit grotem ftilniffe. Edder de dar lezen
wyllen, de lefen fo, dat fe de anderen nicht wecken. Vnde none-
tyd werde tytliker ge-dan, an der achteden ftunde; vnde wat
denne dar-na to donde ys, dat arbeyden fe wente to der vefper.
25 Ok ys des be-houff, fo dat de ftydde dat efchet edder de erne-
tyd, fo dat fe fuluen fammcn de vruchte, dar fchullen fek de
brodle nicht vmme moyen; wente aldns fynt fe werleken mon-
neke, wente fe leuen van den werken orer hende, alfo deden
vfe veder vnde apoftel. Jo-doch alle dyngh fchullen fcheyn
30 myt mate vmme des wemodechen wyllen.
yan des hylgen cruces daghe wente to der vaften fo lezen de
monneke wullekomen twe ftunde. An der anderen ftunde fo
1 Die Überschrift steht am obern Rande; het und LEddecheyt stehen in
derselben Zeile. * Hs. dat dat. u Hs. Hr vm (Zeilenschluss) me.
Digitized by
Google
B.
77
XL VII.
WO DE TYDE WERDEN V£7 ?KUjVDIGET TO GODES DENSTE.
\A/o de tyde werden verkundighet beyde nacht vn de dach, dat
v * beforghe de abbet. der en he do dat fuluen, edder he beuale
dat eynem forchuoldighen broder, fo dat dat godes-denst tho
rechten tyden werde vullen-bracht. 1 De falmen vn de de antyphen,
de heuen de iratres ffecnndnm ordinem na dem abbati, alfo he en
hed. Tho finghende efte tho lefende vor-mete fik nement, he
könne dat vullenbringhen, vp dat de ghe-beteret werden, de dat
hören; Wn de do dat myd othmodicheit vn de myd vruchten, vn de
weme dat de abbet hed.
XLVI1I.
Wan dem dachliken hantwercke.
I eddicheit iz en vygent der zele. Hir-v/nme jn wiffen ftunden
*“■ fo fchullen de brodere wefen bekümmeret myd hantwercke
vn de jn wiffen ftunden jn den leerten der hilghen ferift. Wue
louen, dat diffe beyden tyde mit differ fchickinghe fo werden
ghe-fchicket, Dat iz: van pafchen wente tho des hilghen cruces
daghe, des morghens, wan de broder van der prime ghan, fo
arbeyden fe vulna wentte tho der verden ftunde des me behouet.
Wan der erften ftunde vulna wente an de foften ftunde fyn fe jn
der ledien. Na fexten-tyd fo ftan fe vp van der thafelen vn de
rouwen denne jn eren bedden myd aller ftillicheyt. Edder de dar
lefen willen, de lefen alzo, dat fe de anderen nicht weefken efte
unrouwich maken. Vn de de none-tyd werde tydliker ghe-dan, an
der achten ftunde; vn de wat denne dar-na tho dunde iz, dat
arbeyden fe wente tho der vefper. Ifz des ok behof, fo dat de
ftede dat efchet efte de armod, dat fe fuluen fammelen de vruchte,
dar en fchullen fe fick nicht vmme moyen; Wente aldns fo fynt fe
warliken monneke, Wente fe leuen van den wercken erer hende,
alze deden vnfe vedere vn de de apoftele. Jodoch alle dingh fchal
fchen myd mathe vmme der wemodighen willen,
yan des hilghen crutzes daghe wente tho der vaften fo ftuderen
efte fe holden twe ftunde vullen-komen leertonem. an der anderen
ftunde fo werde de tercie ghe-funghen. dar-na fo arbeyden fe er
1 bracht-, t über der Zeile (am Rande).
Digitized by
Google
5
f-j-Bl. 148a]
10
[Bl. 149a]
15
20
[+BI. 149b]
25
30
78
A.
werde de tercie funghen. Dar-na fo arbeyden fe ore werk, dat
on be-valen ys, wente to der none-tyd. Vnde wen dat teken to
der nonen erft wert ghe-dan, fo fcheden fe fek van dem werke
vn(de) 1 fyn be-reyde, wen me« dat ander teken ludet. Na eten
B fyn fe in oren lectien vnde falmen.
JN der vaften fo fyn de broder in eren lectien wente to midmor-
ghen. In den fulue« daghen der vaften fo nemen fe alle
boyke vt der boyk-kamere«, fo dat eyn iowelk vd-leze. Deffe
boyke fchal men geue« in dem ambeghynne der vaften. Boue«
io alle dynk fo werden eyn edder twene der olden heren dar-to
ghe-fchycket, de vmme-gan in dem cloftere, de wile de brod ere
wefen fchullen in der lectien, So dat van fchichte neyn broder
flapende ghe-wu«den werde, edder holden fynen wafch, vnde
[•{•Bl. 107a] denket nicht vp fyne lectien, vnde fek fulue« |nicht ys nutte,
15 funder he vor-keret ok de anderen. Wert deffe ghewu«den, de
werde eyns edder twye ghe-ftraffet. Beterd he fek nicht, fo lide
he der regelen tucht vp foda/me wys, dat de andere« vrochten
hebben. Neyn broder hebbe warfcop mit dem anderen in vn-
velleghen ftidden. An dem fondaghe fyn fe altomale in der
20 lectien, an de de myt ammechte« bekümmert fyn. Wede vor-
fumere« ys, dat he nich wel edder en mach ftuderen edder
lezen, Dem werde alfoda«ne werk ghe-heten, dat he nicht ledech
en fy, vnde doch mit fo fwarem werke nicht ghe-drucket werde,
dat he en-wech vleghe. De kranckheyt fchal van dem abbete
25 werden merket.
XLIX.
Van der bewaringe der vasten.
\A/01 doch dat de mo«nek alle tyd fchal hebben eyn vafte«-
* leuent, Sünder der ys nicht vele, dede doghet hebben. Hir-
vmme rade ek in duffe« hylgen vertych daghen, al der anderen
30 tyd de vor-fumet ys, in deffen daghen myt aller reynecheyt dat
leuent be-waren vnde de v«renecheyt der funde aff-wafche«. vnde
' Hs. vn.
Digitized by v^ooQle
B.
79
werck, dat en beualen iz, wente tho der none-tyd. Wn de wan
dat teken tho der none-tyd erft werd ghe-dan, fo fcheden fe fick
van dem werke vn de fyn berede, wanner dat me dat ander teke/»
lud. Na ethende fyn fe jn erer lectien vn de falmen,
In der vaften fyn de brodere jn eren lectien wente tho myd-mor- 5
ghen. ln den fuluen dagen der vaften fo nemen fe alle boke
vth der boke-kamer, fo dat juwelck vth-lefe fecandnm ordinem.
fDeffe boke fchal me gheuen jn dem anbeghinne der vaften. Bouen [f bi. i 50 aj
alle dingh fo werde eyn efte twe der olden heren dar-tho fchicket,
dede vmme-ghan jn dem clofter, de wile de brod ere wefen fchullen 10
jn der lectien, So dat van lichte neyn broder flapende ghe-vunden
werde, edder sitte vnnutte vn de fpreke, vn de dencket nicht vp fyne
lectien, vnrfe fy fick fulueft nicht vn-nutte allene, funder he ergheret
vnrfe vorkeret ok de anderen. Wert deffe gheuunden, dat nicht
mochte fchen, de werde enfz efte twyge gheftraffet. Betert he 15
fick nicht, zo lighe he vnder der tucht der regulen vp fodane
wife, dat de anderen dar vruchten var hebben. Nen broder hebbe
felfchop myd dem anderen jn vor-boden tyden efte jn vnuelleghen
tyden vn de fteden. An dem fondaghe fyn fe alto-male jn der
lectien, ane vthghenomen de de myd ammachten bekümmeret fyn. 20
We de verfumeme efte trach iz, dat he nicht en mach efte wel
ftuderen efte lefen, dem werde alzo-dane werke heten, dat he
nicht leddich en fy. Den krancken fratribns vnrfe den knelliken
werde fo-dane werck tho-voget vnde kunft, dat fe nicht leddich
en fyn, vnde doch myd fo-dane werke nicht befwaret werde, dat 25
he en-wech lope efte vle; funder de kranckheit fchal ok ghe-fmer- [j-bi. ir>0b]
ket werden van dem abbati.
XLIX.
Van de/? holdinohe der vasten.
W°L doch dat de monnich alle tyd fchal hebben en vaften-leuent,
Sünder der iz nicht vele, de de doget hebben eyn vaften- 30
leuent tho vorende. Hir-vmme rade ik jn deffen hilgen vertich
daghen, tal der anderen tyd de de verfilmet iz, jn deffen daghen [*bi. löia]
myd aller reynicheit dat leuent bewaren Wn de de vnreynicheit
der funde af-wafchen. Wnde dat denne fchut, wanner dat wy
vnf vor allen lafteren bewaren, vn de reyfen vnfz myd weneden 35
Digitized by v^ooQle
80
A.
dat fchut denne, wan wy vs vor allen lafteren bewaren, vnde
reyzen vs mit wenende tränen to bedende vnde to lefen vnde
ruwe in vlem herten mit vaftene. Dar-vmme fchulle we ychtes-
wat oken bouen vfe beed, dat we pleghen, dat ys funderlek
5 beed, vn de teen ok vns wat aff van fprekene, van flapende, van
etende, vp dat he en deyl moghe opperen vnfen heren godde
mit der vroude des hylghen geyftes ok van fyn ent egen wyllen,
Dat ys dat he aff-te van fynem lyue, vnde beyde fus myt vrauden
des hylghen pafchen. Ok fo fchal he fynem abbete fegghen,
io wad he godde oppert, dat id myt fyner wulbord fche vnde willen;
wente wat ane des abbetes wlbord vnde willen fchud, dat wert
ghe-rekent to der vor-metenheyt vnde der ydelen ere, nicht to
dem loue goddes. Hir-vmme werden alle dynk ghe-dan mit des
abbetes wyllen vnde wulbord.
L.
15 Van den broderen, de verne synt van deme bedehuse.
|"^E broder, de verne fynt in werke vnde kunnen nichte körnen
to rechten tyden in dat bedehuf, de don ore tyde an der
fuluen ftydde, dar fe arbeyden, vnde begen ore kny myt dem
vrochten goddes. alfo don ok de yn weghe fyn: de be-talen
20 io ore tide, funder lezen fe alfe kunnen, vnde vor-fumen godde
nicht wedder-to-gheuende dat ghe-wychte des denftes.
LI.
VAN 1 DEN BRÜDERN, DE BUTEN DAT CLOSTERE GESANT WERDEN.
Bl. 1071t] tn £ b r °d er > de v/wme fake 2 willen vd-teen vnd vor-moden fek
wedder-komen des fuluen daghes, De vor-meten fek nicht
25 buten dem clofter eten, wol dat fe feer ghe-beden werden van
weme, It en fy dat on de abbet dat hete. Is dat fe duffem
anderes doyt 3 , fo vor-menfamghet werden fe. dar-vmme war
eyn fekl
1 Van am linken Rande. ’ fake; e über der Zeile. 8 Darauf wiederholtes
Is dat fe deffem äders.
Digitized by v^-ooQle
B.
81
träne« tho bedende vn de tho lefende vn de ruwe v«*me vnfe
funde i« vnfem herte« myt vaftende. Dar-u/nme fcholle wy
ichtes-wad oken boue« vnfe beth, dat wy pleghen, dat iz fu«-
derlick bed, vn de then vns ock af wad va « fprekende vnde fla-
pe«de, va « etende vn de van drinckende, vp dat en juwelck boue« 5
fyne fette« mathe myd vrigem willen, moghe öftere« vnfem here«
gode myd der vrouwde des hilghen gheyftes, vn de ok af-the
fik, fynen* lyue, den eghen willen, efte vnder-the fine«* lyue de
koft, den dranck, den flap, dat fprekerat, de lichtumlicheit, vn de
beyde ald«s myd vrowwden af 1 vn de myd begheringhe de hilghe« 10
Pafche«. Ok fo fchal fynen* abbati fegghe«, wad he gode offert,
dat id myd fyn er vulborth fche vn de mid fyne«* wille«. Wente
wad ane orlof vn de vulbord des geftlike« vaderes fchut, dat werd
ghe-reke«t tho der vermetenheit vn de tho der ydele« ere vn de
nicht tho de«* loue gades. Hir-vmme ffo werde alle dingh ghe-dan [j-bi. i3lbj
myd des abbetes willen vn de vulbord.
Wan den broderen, de verne synd jn arbeide.
r\e katres, dede verne fynt jn deth wercke vn de können tho
rechten tyden jn dat bede-hufz nicht körnen, de don ere
tyde an der fulue« ftede, dar fe arbeyden, vn de boghen ere kny
myd dem vruchten godes. Alzo don ock de, de jn weghen fyn:
de betalen ok ere tyde, fu«der fe lefen fe alze beft könne«,
vnde verfumen gode nicht wedder-tho-gheuende dat wichte des
denftes.
20
LI.
r\e brodere, de v«*me fake wille« vth-then vnde vermoden fick [bi. 152«]
wedder-tho-komende def fulue« daghes, de en vermethen fick
nicht buthen dem clofter tho ethende; wol dat fe ghe-beden
werden van weme, fo en fchollen fe des noch allike-wol nicht
don, Id en fy dat gym de abbet dat hete. Ifz dat dat fe em
anders dot, fo vormenfamget werden fe, dat iz dat me fe excom- 30
municeren fchal. dar-v«*me waren fe fick!
1 Hs. af des.
Digitized by
Google
82
A.
LII.
VAN DEM BEDEHUSZ DES MONSTERS.
|™\at bedehus fy alfe men facht, vnde dar-ynne werde anders
nicht ghe-dan edder hud. Vnde wan dat goddes-denft vte
ys, fo gan fe vd ftilliken, fo dat dar nemant ynne bliue; Ifft
5 welk broder, de lychte van fek fulues mer beden wel, dat de
nicht ghe-hindert werde van eynes anderen bofheyt. Deffe au^r,
de fus beden wyl, de fchal dat don myt entualdecheyt, nicht mit
ropener ftemmen, fund^r myt tränen vnde mit andacht. We auer
deffes nicht en deyt, dem werde nicht vor-orlouet to bliuende in
io dem bedehuze, dat eyn ander, fo we vor-fproken hebben, van
ome ychtes moghe hindert werden. Deffes io nicht en fche!
LI1I.
Van den ghesten, de me entfangen schal.
A He de geffte, 1 de to den clofte/'en körnen, de werden enfangen
alfe chri/tus, wente he wel fpreken: „Ek was eyn gaft, vnde
15 gy entfengen mek.“ Vnde on fchal allen eren werden ghe-
boden vnde fundez-ken den er-werdeghen vnde den peregr/men.
Hir-vmme, wan de gaft vor-kundighet wert, fo werde om van
„ dem prior edder van den broderen en-ieghen-gan mit allem
ammechte der leue; vnde to dem erften fo beden fe vnde feilen
20 fyk fo mit dem bede. Dat fulue beed werde nicht ghe-dan, fo
langhe wente dat bed goddes werde ghe-dan, dorch den droch
des duuels. So den dar-na werde on be-wyfet alle otmodecheyt.
Alfe men de gefte, beyde de körnen edder gan, eret, So wert ok
Chri/tus an one ghe-eret vnde an-bedet vnde ok an one wert
25 enfangen. Wan he denne entfanghen ys, fo bringhe men on to
dem bede. Dar-na fo fitte myt om de prier, edder weme de
prier dat het; vnde dem gafte wmle ghe-lezen de gotlyk ee, vp
dat he ghe-beterd werde; vnde fo fchal me om beden vnde don
alle minfheyt. De prier mach de vaften breken vmme des gaftes
30 willen, ed en fy recht vaftel-dach, den me 2 nicht breken moghe.
Sünder de broder hebben ore wonheyt mit der vaften. De abbet
geue den geften dat water vp de hende. Ok fo waffche he on
de voyte vnde de famminghe. Vnde alfe de ghe-waffchen fynt,
den fo fpreken fe dyt verfch: „Sufcepimus, dens, mi/ericordiam
1 S e ff te > aus geyfte verbessert. a me (Zeilenschluss) me.
Digitized by
Google
B.
83
LII.
Wan dem bede-huse der broder.
|">at bedehufz dat fy alze me fecht, wnde dar-jnne werde anders
nicht ghe-dan efte hud. Wan dat godes-denft iz vth, fo
ghan fe ftilken alle vth vn de beden gode ere; lft fwelck broder, [fBi. 152b]
dede lichte dede, van fick fulueft mer beden wolde, dat de nicht 5
ghe-hindert werde van eynes anderen bofheit. Deffe, de de
ouer aldus beden wel, de fchal dat don myt entuoldicheit, 1 nicht
myd ropender ftempne, funder myd trän en vn de myd andacht.
We ouer des nicht eyn deyt, deme werde nicht vor-orlauet tho
bliuende jn deme bede-hufe, dat en ander, fo wy vor-fproken 10
hebben, van eme nicht vor-hindert werde.
LIII. [Bl. 153b]
Wo ME DE GHESTE SCHAL ENT-FANGHEN.
Alle de ghefte, de tho dem dofter komen, de werde« enfanghe«
n alze Chrr/tas, wente he wel fpreke«: Jk wafz eyn ghaft,
vn de gy hebben my entfanghen.“ Wnrfe en fchal alle werdicheit 15
werden ghe-boden vnrfe funderliken den erwerdighen vn de pele-
grimen. Hir-vmme, wan de gefte vorku/idiget werden, fo werde
en van dem priori edder van den brodere« en-jeghen-ghan myd
allem ammachte der leue; vn de tho dem erften fo beden fe vn de
feilen fick myd dem bede. Dat fulue ofculum dat en werde ao
nicht gheue/i, fo langhe wente dat dat beth godes werde dan,
dorch den droch des duuelfz. So denne dar-na jn fodaner
grotinghe werde an en bewifet alle othmodicheit. Alzo me de
ghefte, beyde de de komen, edder de en-wech fcheden, eret, Alzo
werd Chtißus an ene ghe-eret vnde anbedet vn de van ene fo werd 25
entfanghen. Wanne he denne entfanghen iz, fo bringhe me ene
tho dem fbede. Dar-na fo litte myd eme de prior, efte weme de [+B1. 154»]
prior dat hed; vn de dem gafte dem werde lefen de godlike ee,
vp dat he ghe-beteret werde; vn de den dar-na fchal me em
beden alle mynfcheyt. De prior de mach de vaften breken 30
vmme des ghaftes willen, id en fy recht vaftel-dach, den me
nicht breken mach. Sünder de broder de holden ere wonheit
myd der vaften. De abbet de gheue den geften dat water vp
de hende. Ock fo wafche he en de vote vn de de famninghe;
1 Hs. entuoldich (Zeilenchluss) heit.
6 *
Digitized by v^-ooQle
84
A.
tuam“. Vnd^ alder meft werde be-forghet, wo men de arme«
r+Bl. 108a] peregrimen vnde ok de arme« lüde entfanghe, wente 1 fan de«
wert ie/us chrißus alder meft e«tfange«. De gefte-koken de fy va«
fek fu®luen, wente de 2 gefte kome« gar in vnwiffen tyden, de num-
5 mer van dem clofter en fyn, ok fchulle« fe nicht vnrauwich make«
de brod^re. In de fulue« koke« gan twene broder to de«* jare,
dat ammecht vor-wulle«. Wen fe ok hulpe be-houe«, fo gheue
men fe on, vppe dat fe moghen dene« an murren. Ok wen fe
nicht bekümmert fynt, fo gan fe vd dem arbeyde, dat on be-
10 valen wert. Vnde nicht allene an one«, fund^r men fchal dat
ok merke« in den andere« ammechte« des clofteres: ys dat fe
hulpe be-doruen, dat me« an gheue; vnde wen fe ok ledech
fynt, fo fyn fe behorfam to anderen werken. Dat gafthus werde
ok be-valen eynem broder, des zele goddes vrochte be-fethen
15 hebbe, dar dat beddewa«t wullenkome« fy be-rede; vnde dat
goddes-hus werde wifliken be-fad mit den wyfen. An orleff
fchal fek to nenem felfcoppen edder to-fpreken. Is dat he om
be-ieghent edder fud, fo groyte he on mit odmodycheyt, vnde
bidden den feghen, vnde ga vort, vnde fegghe he hebbe neyn
20 orleff to fpreken mit 2 dem gafte.
LIV.
Dat neyn mo/vneck ie/vnighe breue geuen f.dder nemew schal.
MEnerleye wys had orleff de monnek noch va« fynen vruwden
1 noch va« nene« mywfchen noch vnder fek fulue« breue
edder bodefcop noch nenerleye ghaue gheue« edder nemen an
25 dat heten des abbetes. Is dat om va« fyne« vru«de« wat ghe-
fand wert, des en vor-mete he fek nicht to neme«de , 4 yt en
werde erfte« dem abbete to wetende. Het he den dat neme«,
fo fy it an fyner walt, wem he dat hete geue«; vnde broder fal
nicht werden be-drouet, dem dat ghe-fant wert, vp dat dem 5
duuel neyn orfake werde geuen. De dyt bod bryckt, de lide
3 0 der regele« tucht.
1 Hs. wente (Seitenschluss) wente. 2 de über der Zeile. s mit ; ein Grund¬
strich fehlt. 4 nemende ; das zweite e flüchtig aus a verbessert. 6 Hs. de de.
Digitized by CjOOQle
B.
85
vn de alze de ghewafchen fynt, de«ne fo fpreke« fe dit verfch:
„Sufcepimus, Aeus, mlfericordiam tua m“. Wn de alder meft werden
fe beforget, wo me de arme« pelegrime vn de ok de arme« lüde
entfanghe, we«te an den werd de here Chri/tus entfange«. Der
gefte koke« de fy by fick fulue«; We«te de gefte alle-weghe
kome« jn vn-wiffen tyden, de de nnmmer van dem clofter fyn;
Ok en fchullen fe nicht vnrouwich make« de fra/res. In de
fulue« koke« ghan twe fra/res tho dem jare, vp dat fe moghen
denen ane murrent. Ok wan fe nicht beku«rm^ret fynt, fo ghan
fe vth deme arbeyde, dat en bevalen wafz, vn de arbeyden de«ne
dar-ane dat me jum hed; vn de nicht alleyne jn eyne«r, fu«der
me fchal dat ok merke« jn den andere« anmachte« des clofterfz.
Wnrfe fiiz dat fe hulpe behoue« eft bederue«, dat me« en gheue
hulpe efte do. Wn de wan fe ock leddich fynt, fo fin fe be-
horfam tho andere« werken. Dat ghaft-hufz werde ok be-valen
eynem broder, des zele de vruchte godes befitte, vn de hebbe
dar bedde : want, dat vulle«-kome« fy vn de berede; vn de dat
godes-hufz werde wifliken be-fet efte regeret myd den wyfen.
Ane orloff fchal fick neme«t tho jum feilen efte tho-fpreke«, de
fick des vor-mete'. Ifzet dat he eme wor bejeghent edder wor
futh, fo grote he ene myd othmodicheit, Wn de bidde de bene-
dictien, vn de gha vorth-an, vn de fegghe he en hebbe nen orlof
tho fprekende myd deme gafte.
LIV.
Mener-leyge wifz had orlof de mo«nick noch van fyne« fru«de«
noch va« nenen my«fchen noch vnder andere« breue edder
bodefchop noch nenerleyge ghaue gheue« edder neme« ane dat
hete«t vn de vulbord des abbetes. Ifz dat van fyne« vru«den
eme wat ghe-fant werd, des en vor-mete he fick nicht 1 tho
neme«de, id en werde erfte« dem abbati tho wetende. Hed he
eme dat nemen, fo fy dat an fyn^r walt, wene he dat gheue;
Würfe de \ratex , de fchal dar nicht werden ouer bedrouet, dem
dat ghe-fent wert, vp dat dem duuel nen orfake werde gheue«.
Ift fick we anders hir-ane entghinghe myd vor-metenheit \nde
dit both breke, de fchal vnder-ligghe« der tucht der regulen.
1 nicht-, t über der Zeile (am Rande).
Digitized by
Google
5
10
[fBl. 154b]
15
20
[Bl. 155a]
25
30
86
A.
LV.
VAN DEAf CLEDER-MEYSTERf DER BRODERf.
|-\E cledinge werde den broderen ghe-gheuen na der woninge
der 1 ftydde vnde na der tempereringe der lucht. Wente in
den kolden landen be-houet man me*r, In den wannen myn; dat
5 fy in des abbetes betrachtinghe. Wende in den tempererden
landen fo loue we, dat eyne/n iowelken noch fy eyn kogele vnde
eyn rok, de kogele ru» in dem winter, ln dem fommer flicht vnde
olt, vnde en fchepeler vmme arbeydes willen, vnde dekkynghe
der voyte, fokke. Welker varue dat alle dut fy, edder wu groff,
10 des fchullen de monneke nicht achten, funder wu men dit negher
kopen kan edder bofer in dem lande, dar fe wonet. De mate
der deder fee de abbet, dat fe nicht to lank edder to kort fyn,
funder to mate den, de fe draghen. Wen fe de nygen kleyder
nemen, fo gheuen fe de olden vp vmme der armen willen in dem
ffBi. 108h] kamer-houff. Ok ys noch eynem monneke ftwene rocke vnde twe
kogelen vmme der nochte wille[n] 2 , vnde dat fe ok mögen waffchen.
Wat hir-over ys, dat ys oumilodecheyt, vnde fchal dat bydon.
De focke vnde wat olt ys, dat fchal men vp-geuen, wen men dat 3
nye gyfft. Dat nedder-cleed fchal he halen vd dem kamer-houe,
20 de wanderen wel. Wen he denne wedder-kumpt, fo fchal he dat
ghe-waffchen wedder-draghen in den kamerhoff. De kogel vnde
de rocke fchullen ychteswat beter fyn der, de dar vt-wanderen;
vnde deffe fchullen fe ok halen vt dem kamerhoue vnde wedder
dar yn-draghen. Dat beddewant fy eyn matte, eyn 4 fagen, eyn
25 kuffen, eyn nacht-doyk. Dat bedde fchal dycke be-focht werden
van dem abbete vmme eghenfcop willen, vp dat de wortele der
funde werde aff-ghe-fneden. So werde alle dyngh der notrofft
ge-geuen van dem abbete, dat ys de kogele, rok, hozen, fcho
vnde broekgordel, meft, grifelen, natelen, dwelen, tafelen, vp dat
30 Dat alle dingh der notrofft af-ghe-nomen werde, vnde alle tyd van
dem abbete ghe-merket werde de fentencia des apofteles, Dat
eynem ytliken wert ghe-geuen al des om noed was. dar-vmme fo
merke de abbet de krancheyt der notrofftighen, nicht den bozen
willen der nydeghen. Vnde an alle fynen ordelen fo dencke he
35 an dat Ion des almechtig^n goddes.
1 der-, r nachgetragen über der Zeile. * Hs. wille. * dat ; t über der
Zeile. * Hs. et.
Digitized by v^ooQle
B.
87
LV.
Wan der cledinghe der broder.
|-\e cledinghe werde den brodere« gheuen na der woninghe der
ftede vn de na der fchickinge der lucht eft des weders. Wente
jn den kolden landen behouet me meer, ln den wermen myn;
dat fy jn des abbates betrachtinghe. Wente an den mechteghen
myddelen landen fo loue wy, dat eynem juwelken en-noch fy
en koghele vn de eyn rock, De koghele ru in dem wynter, ln
dem fommer flicht vn de olth, vn de eyn en fchepeler vmme
arbeydes willen, Wnrfe deckinghe der vote, focke. Welcker verwe
dat alle tyd fy, edder wo grof, des en fcullen de monnike nicht
achten, funder wo me dat negher vn de leger kopen kan jn dem
lande, dar fe ane wonet. De mathe der cleder dar fchal de
abbet vor-wefen, dat fe nicht tho lanck en fyn edder tho korth,
funder tho mathe den, de fe draghen. Wen fe de fnygen cleder
nemen, fo don fe de olden wedder vmme der armen willen jn
den kamer-hoff. Ok fo iz en-noch eynem monneke twe rocke
vn de twe koghelen vmme der nachte willen, vnde dat fe ok de
wafchen moghen; vn de wad hir-ou er iz, dat iz ouervlodicheit,
vn de dat fchal me bydon. De focke, de fcho vn de wat olth iz,
dat fchal me vpp-gheuen, warmer dat me dat nyghe nympt efte
ghift. de nedder-clede fchal he halen vth dem komer-houe, de de
vanderen wel. Wan he denne wedder-kumpt, fo fchal he dat
ghewafchen wedder-draghen jn den komer-hoff. De koghele
vn de de rocke de fchullen ichtes-wes beter fyn der jennen, de
dar wanderen; vn de deffe fchullen fe ok halen van dem veftiario
vn de dregen dat dar wedder jn. Dat bedde-wand fy en matte^eyn 1 ]
vylt, eyn kuffen, eyn nacht-dock. De bedde fcholt dicke befocht
werden van dem abbati vmme des eghendomes willen, vp dat
de wortele der funde werde afghefneden. Alzo werde alle dingh
der nottroft gheuen van dem abbati, dat iz de kaghele, de rock,
hafen vn de fcho, gordele vnde meft, grifelen, natelen, dwelen,
tafelen, vp dat alle dingh der nottroft af-ghenomen werde, ... 2
de fentencia des apofteles, Dat feynem idliken werd ghe-gheuen
al des eme nod wafz. dar-vmme fo mercke de abbet de krancheit
der nottroftighen, nicht den bofen willen de[r] 3 nydeghen efte af-
1 eyn fehlt. 1 Nach af ghenomen wurde werde bis werde (vgl. A.) zu¬
nächst ausgelassen; dann wurde das eine werde am Rande nachgetragen. ’ Hs. de.
Digitized by
Google
fBl- 156a]
5
10
[fBl. 156b]
15
20
25
30
[fBl. 157a]
35
88
A.
LVI.
Van des abbetes tafflen.
r\Es abbetes dyfch fchal ane peregr/men nuntmer vnde ane gefte.
Wan auer dat he nene gefte heft, wen he denne van den
broderen laden wil, dat fchal ftan an fyner macht. Vnde io eynen
5 edder twene der eldeften 1 de late he mit den iunghen vntme
tucht willen vn de ere der olden.
LVI1.
Van den meystern-arbeiderns des closters.
Oynt ychtefwelke meyfter-arbeyder yn dem cloftere, de don dat
arbeyd mit odmodecheyt, fo dat id de 2 abbet bud. Erheuet
io fek orwelk van fyner meyfterfcop, wo he dem clofter nutte fy,
So wyfe men one dar-van, dat werk nicht to arbeydende, fo langhe
went he fek odmodeghe. Wat men des Werkes 3 to vor-kopen . . . 4 ,
fo fee men dar-to, de dat vor-kopen, dat fe neyn vntruwe don,
des lones icht to beholdene; vnde denken alle tyde ananye vnde
ir> faphyres, dat van ghe-fchychte [den dot 5 ], den fe leden an dent
lyue, dat fe den nicht lyden an der zele, de ienneghe valfcheyt
van des clofteres faken be-gaen. Ok an dent fuluen, dat men vor-
kofft, dat fchal me io negher geuen wen alle de werleken lüde,
vp dat god in allen dynghen ghe-eret werde.
LV111.
20 Van den nygen broderen.
\A/Eret dat eyn nyges wolde körnen to der fameninghe, dem
fcholde me nicht lychte to-ftaden, Sunfder, alfo de apoftel
;-bi. 100a] fecht, „gy fchult proyuen de geyfte, efft fe van godde fyn.“
Hir-vmme, dede fus kumpt vnde ftedleken doppet to dent in-
25 ganghe, vnde mit fpeyen worden edder mit fmeleken wart vntme-
dreuen, vnde na iij edder iiij daghen ys wulherdych in fyner bede
vnde duldechleken ys draghen den be-woren in-ganck, des lat
1 eldeften aus eddelften verbessert. * Hs. da. * Werkes ; das erste e
aus a verbessert. 4 Das Verb (hefftt) fehlt. * den dot fehlt.
Digitized by v^-ooQle
B.
89
ghunftighen 1 . Wnde in alle fynen ordelen fo dencke he an dat
Ion des almechtighen godes.
LV1.
Wan des abbetes dische.
r^es abbates tafele fchal ane pelegrime nummer vn de ane gefte
wefen. Wan ou^r dat he nene gefte heft, wene he denne
van den broderen laden wil, dat fchal ftan jn des abbetes wyllen
vn de jn fyn^r macht. Wnde jo eynen efte twe der eldesten de
lathe he myd den jungen fra/ribus vmme der tucht willen vn de
ere der olden.
LVII.
Van den ku/vstenersz des closte/?sz.
Oint welcke meyster-arbeyder jn dem dofter, de don dat arbeyt
myt othmodicheit, fo dat de abbet bud. Wer-heuet fick welck
van fyn*?r mefterfchopp, wo he dem clofter nutte fy, So wife me
en dar-van, dat warck nicht tho arbeydende, fo langhe wente dat
he fik vm)thmodighet. Wanner dat me dat werk verkopen wil,
fo fe me tho dem wrkopende, dat dar neyn droch efte vntruwe
ane fche, des lones ichtes tho beholdende; Wnde dencke alle tyd
ananye vn de faphiren, den doth, den fe leden an deme lyue, dat
fe den nicht lyden an der zele, de de jenighe valfcheit efte vntruwe
van des clofterfz weghen beghan. Ock an dem ffuluen, dat me
verkoft, dat fchal me jo neger gheuen, wen ander wm-like lüde
don, vp dat god jn allen dinghen ghe-eret werde.
LVIII.
WO ME DE BRODER ENT-FANGEJV SCHAL.
»Aieret dat we nyges wolde 2 körnen tho der famnighe, deme
fchal me des nicht lichte ftedeghen, Sünder, alze de apoftel
fecht, „Gy fchullet prouen de geyfte, ift fe van gode fyn.“ Hir-
vmme, de de alf us kumpt wnde ftedelken kloppet tho deme jn-
ghanghe, vn de myd fpeen vn de fmeliken vn de honliken worden
werd v^rwifet, vn de ift he denne na dren efte ver daghen jo vul-
herdich [is 3 ] jn fyn er bede vn de duldich ftho draghende den beworen
jnghanck, den fo lathe me en jn dat ghaft-hufz kleyne daghe.
1 Hs. afghuftigighen. * wolde ; Id sudelig, zusammengeschrieben. 8 Das
Verb fehlt.
Digitized by
Google
5
[Bl. 157b]
10
15
[•{•Bl. 158a]
[Bl. 159a]
25
[fBl. 159b]
90
A.
me« one 1 in dat gafthus clene daghe. Dar-na fy in der novicien
tzellen, dar he be-denke fek vnde trachte vnde ete vnde flape,
vnde be-fchede edder gheue om eynen olden heren, de on mit
vlyte merke, eft he ok godde werleken foke vnde behorfam fy,
5 efft he willech fy to dem denfte goddes. Men fchal om vor-
fegghen harde vnde fcharpe dyngh, mit den dat men to godde
geyd. vnde louet -he 2 dar-to den ftedecheyt, So lefe me om duffe
regelen na twe manten, vnde fegghe om: „Su, dut ys de ee, vnder
der du denen wult; kanftu de holden, fo ga yn; Kanftu nicht,
10 fo ga vrygelken en-wechl“ Steyt he nochten, fo bringe men on
in dat capittel 3 der monneke, vnde fok an ome de dult; Vnde na
vj manten fo leze men om auer deffe regelen. be-denket he fek
vnde louet to donde allent dat men om bud, fo werde he ent-
fangen in de fammeninghe; vnde wette van der ee der regelen
15 ghe-fat, dat he van dem daghe mer neyn orleff het vd dem edder
van dem doftere to ganden edder fynen hals vte dem ioke der
regelen to fchudden, dar he fo langhe vryft to hadde. Alfe men
on denne entfaugen fchal in dem bedehufe, fo loue he ftedecheyt
vnde bekeringe fyner zede vnde horfam vor godde vnde fynen
20 hilghen; efft he wan-eer anders dede, dat he fek wette vor-domet
vor godde, den he be-fpottet. van dem louede do he bede to dem
namen der hylghen 4 , der or hylgedom dar iegenwardech ys, vn de
des iegenwardyghen abbetes. De fuluen bede de 5 fcr/ue he mit
fyner eghen hand, kan he fcriuen. Kan he des nicht, fo bydde
25 he eynen anderen, de dat do. Vnde de novicius male eyn teken
vp den breff, edder eyn cruce, vnde legghe den deen vp den
alter mit fyner hand. Dar-na leze de nouicins dut verf: „Sufcipe
me, domine .“ Dat verfch de fameninghe drye antworde, vnde na
„glor/a pa/ri.“ So ftrecke fek de nouicins vor orer aller voyte
so funderliken, dat fe vor on bydden. vnde van dem daghe reket
me on in der fammenynghe fchar. Hefft he ycht van dynghe,
dat geue he den armen luden, edder he do eyne openbare gaue
dem cloftere, vnde he fchal beholden mit alle nicht. Wente wor-
(+bi. 109b] vmme van duffem daghe fo wette he fyfnes eghen lychammen
1 one über der Zeile. * he über der Zeile. * Hs. capittelhus mit hus
durchstrichen. * So wurde das zuerst geschriebene to dem hylghen name ge¬
ändert. * Hs. Den fulue breff den mit den beiden letzten Worten durchstrichen
und bede de hinzugefügt am Rande.
Digitized by v^ooQle
B.
91
Dar-na fo fy he jn der nouicien cellen, dar he fik bedencke vn de
trachte vi \de ethe vn de slape, vn de beschede efte thouoghe em
eynen olden heren, dede eyne myd vlite merke, eft he god ok
warliken soke vn de be-horfam fy, vn de ift he willich fy tho dem
denfte godes vn de ok tho lydende hon-fprake. Me schal eme vor- 5
fegghen fcherpe, herde dingh, myd den dar me mede tho gade
gheyt. Wnrfe louet he den dar-tho ftedicheit, So lefe me em
deffe regulen na twen manthen per ordine/n. „Su, dit iz de regula, de
ee, vndefr] 1 der du denckefttho ridderfchoppende; konftu fe holden,
fo gha jn; konftu nicht, fo gha vrigelken enwech!“ Steyt he denne 10
noch, denne fo bringhe me en jn de cellen der nouicien, vnde
besocht ene jn aller dult; vn de na fos manthen fo lefe me eme
ouer deffe regulen, bedencket he fick vn de louet tho dunde allent
dat me eme hed vn de bud, fo werde he ent-fanghen jn de fam-
linghe; \Jnde wette denne, dat van der ee der reghulen ghe-fad, [+bi. ir»<>n]
dat he denne van dem daghe mer neyn orlof had vth dem k[l]ofter 2
tho ghande edder fynen halz vth dem jocke der regulen tho
werpende efte tho fchuddende, dar he fo langhe vrift tho hadde.
alzo me eyne denne ent-fanghen fchal jn dem bede-huse, fo loue
he ftedicheit vn de bekeringhe fyner fede vn de horfam vor gode 20
vn de fynen hilghen; ift he wan-er anders deyt, dat he fick denne
wete verdomet [vor gode 3 ] vn de fynen hilgen, de he befpottet.
van dem lauede do he bede to den hilgen namen, der er hilghedom
dar jeghenwardich iz, vn de ok jn jeghenwardicheit 4 des abbetes.
Den fuluen breff den fcrift he myd fyner eghenen hand, kan he 25
fchriuen. Kan he des nicht, fo bidde he eynen anderen, de dat
do. Wn de de nouicius de make dar en teken vp den bref, edder
en cruce, Wn de legghe den vp dat alter myd fyner hand. Dar-na
lefe de nouicios dit verfch: „Sufcipe*. Dat verfch de famnighe
drige na-fprickt, vn de dar-na „Glor/a patx\“. So ftrecket fik de 30
nofuicins vor aller vothe funderliken, vn de bidde, dat fe god vor [fBl. iooi.j
eyne bidden willen. Wn de van dem daghe an fo rekent me en
jn der famninghe fchare. Heft he icht wad van dinghe, dat gheue
he den armen luden, edder he do eyne openbare ghaue dem
clofter, vn de he en fchal myd alle nicht beholden. Wente wor- 35
u/nme dat van deffem daghe fo wete he, dat he fynes eghenen
1 Hs. vnde. ’ Hs. kofter. ' vor gode nicht in der Hs. 4 Hs. jeghewar-
dich (Zeilenschluss) heit.
Digitized by v^ooQle
92
A.
nene walt meer. Den tee men ome in dem bedehufe fyne cledere
vd, vnde do ora des clofteres kled^re an. Sünder deder, de men
om vd-tud, de be-ware men; yfft he van rade wegen des duuels
wan-eer vd-gan wolde, dat nummer fche, fo tee me om des
5 dofteres deder vd vnde vor-worpen. Ok de breff, den de abbet
van dem alter naem, de werde om nicht wedder-geuen, funder
he be-ware on in dem doftere to dechteniffe.
LIX.
Van DEN KINDERN DER EDELEN EDD£/? der armen, de ge-oppert
WERDE//.
10 QE edele, wen he fyn kynd oppert in dat dofter, ys dat kint
dene van alder, fo don de vrund de bede vnde bewynden
des kyndes hant in dem alterdoke vnde opperen dat alfo. Auer
van fynem gude in dem fuluen bede fo louen fe mit eynem fworen
^ ede, dat fe nummer fuluen, noch eyn ander perione, nenerleye wys
15 dem kinde wat geuen efte 1 om 2 orfake don 1 wat to hebbende.
Edder en willen fe des nicht don, vnde willen en deel opperen
dem cloftere vor ore Ion to eyner almefe, fo maken fe van dem
gude, dät fe geuen wolden, dem cloftere eyne gaue, vnde be-
holden fek, efft fe willen, de vrucht. Vnde werde alfo ghe-fchikket
20 al dyt, dat dem kynde neyn wayn bliue van den, dat yt be-droghen
mochte werden vnde dar-na ok vor-do e met, des nummer en fche;
wente we dyt vor war-vrefchet hebben. Alfo don ok de dar armer
fyn. De auer nicht en hebben, de don flycht ore bede vnde
opperen fo ore kynt to-voren mit tughen.
LX.
25 Van den prestern, de in deme clostere wonen willet.
^E prefter, d[e]de 3 byddet fek in dat cloftere entfangen werden,
den fchal me nicht lychte to-laten. Is auer dat he in der
byddinghe ftedes blyfft, fo wette he, dat he alle tucht der regelen
holden moyd; vnde om werde nicht vor-feyn, alfe dar fcreuen ys:
,!0 „vrund, wor-vmme byftu körnen?“ Ja-doch werde om vor-orleuet,
dat he fta by dem abbete vn de gheue den feghen vnde finghe
eyne miffen, is dat om de abbet hetet. Anders en mach he des
1 efte und don über der Zeile. 8 om aus on verbessert, jedoch in einer
Weise, dass man es vielmehr als an lesen möchte. 8 Hs. dde.
Digitized by v^-ooQle
B.
93
wille« vn de lychammes neyne walt heft mer va« der tyd an. Tho-
hand jn dem bede-hufe fo the me em vth fyne cleder, vn de do em
de cleder des clofters wedder an. Su«der de cleder, de me em
vthtuth, de beware me, vn de legghe fe jn dat veftiariu/n; ift he na
tyde« van rade 1 weghe« des duuelfz vth-ghan wolde, dat nu/nmer
fche, fo the me em vth des clofters cleder vn de verwenpe en. Ok
den bref, den de abbet va« dem altare nam, dar de biddiwghe
jnne fteid, de wmie em nicht weder-dan efte gheue«, fu«der he
fchal jn dem clofter werden tho dechtniffe.
L1X. 2
fr^e eddel, de de fyn kynt jn dat clofter offert, iz dat kynt kjljeyne 3
'van older, fo don de vru«t de bede vn de bewinden des kyndes
hant jn dem alter-laken vnde offeren en alzo. Auer va« fynem
ghude jn der fulue« bede fo laue« fe vn de fweren eede, dat fe
nurnmer, noch en ander p^rfone, nener-leyge wiffz dem kynde
wat gheue« vn de en orfake don wat tho hebbe«de. Edder willen
fe des nicht don, vn de willen en del offeren dem clofter vor ey«
Ion tho tyner almiffe, fo maken fe va« dem ghude, dat fe gheue«
wolden, eyne ghaue, vn de heholden fick, ift fe willen, de vrucht.
Wn<te dit werde alzo ghefchicfket, dat dem ky«de nen wan blyue
van dem, dar id mochte ane bedraghen werden vn de dar-na ok
vor-domet werde, des nummer en fche; wente wy dat rede ver-
vrefchet hebben efte ver-varnheit hebben. Alzo don ok de armen.
De de ouer alle-dinghe nichtes hebben, de don flit vn de entuol-
dighen ere bede vn de offeren ere kynt vor den thugen.
LX.
0e preftere, dede biddet fik jn dat clofter entfanghen werde«,
‘■'aen fchal me nicht lichte tho-laten. Ifz ouer dat he jn der
biddinghe ftedes blift, fo wete he dat, dat he alle de thut der
regulen holden muth; vn de eme wmle nicht v^rfen, alze dar
fchreue« iz: „Wru«t, wor-vmme biftu kome«?“ Jo-doch werde
eme ver-orlauet, dat he fta by dem abbati vn de gheue de bniedictien
vn de fiwghe eyne miffen, iffet dat eme fde abbet dat hed; anderfz
1 Hs. rades mit dem s (absichtlich?) verklext. 2 Dieses Kapitel wurde
überschlagen und hinter dem letzten Kapitel nachgetragen. Hs. keyne.
Digitized by
Google
[tauf Bl.
178b]
15
[+B1. 179ti]
20
fBl. 161bJ
30
[fBl. 162a]
94
A.
5
[fauf Bl.
110a] 10
15
20
25
30
35
nicht don, vnde moyd vnderdanich wefen der regelen tucht, vnde
moyd in merer odmodecheyt blyue«, de dar fal den anderen eyn
gud beide geuen. ls dat nu dat he mach-lichte dor de wye ed¬
der dor ander fak willen to clofter is, fo merke he io den ftad,
de om vmme eren willen des prefters ammecht vorleghen ys.
dyt ys fecht van den byffcoppen. Welker auer der anderen
papen fek biddet to entfangen 1 in dat clofter, den fchal men
fetten in eyne middelmaten ftidde. 2
fvn de de fulue pape fcal don eyn loffte van der holdinge der
regulen edder der ftedicheyt der ftidde.
LXI.
Wan den moniken, dede pelegrimen fin, wo me de fcole enfangen.
Welk monik pelegrime van vernen landen her-kumpt, wel he vor
enen gaft wonen in dem clofter, vn de were to-vrede der wonheyt
der ftidde, de he wnde, vn de nicht villichte myt finer ouervlo-
dicheyt bewecht dat clofter, funder entualdigen to-vrede is wes
he vint, duffe werde enfangen wo lange tiid he begeret. Iffet
dat he wat redeliken vn de mit otmodicheyt der leue ftraffede
edder bewifede, de abbet vorhandele dat wifliken; jo mochte
villichte dat one de here ghefant hedde. Wolde he dar-na fine
ftedicheyt beueftegen, fodane wille en fcal nicht werden vor-
fmadet. vn de meyft wente in der tiid finer gaftwefinge mochte
fin leuent werden bekant. Wueret dat he ouervlodich idder
leftrik worde ghewnden in der tiid finer gaftwefinghe, fo en
fcol he nicht allene werden toghevoget dem corper des clofters,
funder ome werde tuctigen ghefecht, dat he enwech ga, up dat
fin dorfticheyt ok de andere« nicht en lafter. Weret auer fodan,
dede nicht vordent enhedde to vorwerpewde, duffe fcol werden
enfangen vn de togedan der fammiwge, nicht allene wen he dat
biddet, funder ok 3 fcal ome werden gheraden, dat he wille dor
ftan, up dat vormiddelft fine/ra bilde de andern gheleret werden.
Wente in allen ftidden werd ghedent en em here«, ene«i konig
ridderfcop gheouet. Duffen, weret dat de abbet fodane an vor-
denfte on fege, fo mochte he one ichtefwat in ene hoger ftidde
fetten. Nicht allene den monik funder ut den vorbenomeden
graden der prefter edder der papen mochte de Abbet ene« hoger
fetten, wen he deffulue« leuent in dogeden fege wefen. De abbet
fcol dat beware«, dat he va« nene«t 4 bekanden clofter ene«
monik myt fik to wane«de neme funde(r) 5 wulbord fines Abbetes
‘ Hs. entfamge. * Hs. fetten in eyne middelmaten ftidde ghe fetten.
Hs. ol. * nenem\ das zweite n aus m verbessert. s Hs. funde.
Digitized by
Google
B.
95
en mach he des nicht don. Wn de he en mach des ok nicht don vp
fyn eghen var-fath, funder he mud vnder-danich wefen der regulen
tucht, Wn de mud jn merer othmodicheit wefen, wente he den an¬
deren en ghud bilde gheuen fchal. Ifz dat nu dat he mach-lichte
dorch de wygenghe edder dorch andere fake willen tho clofter
iz, fo m^rke he jo den ftad, de eme v/nme ere willen des prefterfz
a/nmacht vor-lend iz. Dit iz ghe-secht van den bifchoppen. Welker
aufr der anderen prefter fik biddet tho entfangende jn dat clofter,
den fchal me fetten jn eyne myddelmathen ftede. xnde de fulue
prefter de fchal don eyn lofte van der holdinghe der regulen vmte
ftedicheit der ftede.
LX1.
lA/elck monnick pelegrimen van vemen landen her-ku/npt, wel
v ¥ he vor eynen ghaft wonen jn dem clofter, xnde wefe tho-vrede
der wonheyt der ftede, de he vynth, vn de nicht myd fyner ouer-
ulodicheit befwaret dat clofter, funder ent-uoldighen tho-vrede iz
wes he vynd, desse de werde ent-fanghen wo langhe tyd dat he
beghert. Ifzet dat he wat redelken xnde myd othmadicheit der
leue ftraffet edder bewifet, dat verhandele de abbet wifliken; Id
mochte willichte dat ene de here ghe-fand hadde. Wolde he dar-na
fyne ftedicheit be-veftighen, fo-dane wille en fchal nicht werden
verfmadet. Wnde mest jn der tyd fyner ghaft-wifinghe mochte
fyn leuent werden bekant. Weret dat he were houerdich, edder
lefterlick worde ghe-uunden jn der tyd fyner ghaft-wefinghe, fo
en fchal he nicht alleyne werden tho-ghe-voghet dem licham des
dofterfz, funder eme werde houefchen xnde tuchtighen fecht, dat
he en-wech gha, dat fyn jammerfgheyt de anderen nicht en laftere 1 .
Wert ouer fo-dan, dede nicht vor-dent hedde tho uerwerpende,
Diffe de fchal werden ent-fanghen xnde tho-ghedan der famninghe,
nicht allene wen he dar-vor biddet, funder ok fchal me eme dat
raden, dat he wille dar ftan, vp dat ver-myddelft fyne/n ghe-bilde
de anderen ghelert werden. Wente jn allen fteden wert ghe-denet
eyne/n heren, eynem konningh ridderfchopp ghe-ouet. Duffen,
weret dat de abbet fodane jn vordenfte en feghe, fo mochte he
ene ichtes-wad jn eyne 2 hogher ftede fetten .. . 3 Wen he des fulueo
leuent jn dogheden feghe wefen. De abbat fchal dat bewaren,
1 Hs. laftere. * Hs. fyne. * Vgl. den A-Text
Digitized by
Google
5
10
[Bl. 163a]
15
20
25
[f BL 163b]
30
35
96
A.
5
10
15
[fBl. 110b]
20
25
30
edder louefamelke breue. Wente dar is ghefcreuen: „wat du dij
wult nicht feen, en do eynem anderen nicht!“
LXII.
Van den preftern des dofters.
Velk abbet fik ene« prefter idder diaconunt biddet to wigende,
de kefe van den fine« dede werdich fij der prefterfcop fik to
brukende. J de ghewigede vormide kundicheyt vn de houardicheyt,
noc vomeme nicht mid alle me« dat om werd gheboden van dem
abbati. he feal wetten vel mer fik vnderdanich den tuchten der
regulen. Noch van orfake der prefterfcop vorgette he dem horfam
der regulen vn de der tuchte, funder mer vn de mer neme he to in god.
Allewege fij he andechtich an de ftidde, wan he inghegan is in
dat clofter v«tme de ambachtes willen des altaris. Vn de weret
willicte dat de köre der fammi«ge vn de de wille des Abbetes v/nme
des vordenftes willen fines leuendes on vor-hogen offt eren wolden,
Jo-doc de regula, dede dem deken vn de dem prouefte ghefat is,
feal he wetten, dat fde ome ok bort to holdende. Weret dat he
anders dede, fo fcolde he richtet werden nicht eyn prefter, funder
eyn wedderftrider. Vn de wen he vake« were ghewernet, offt he
fik nicht beterde, ok werde de bifcop in eyne tuchniffe dar to-
ghetogen. Weret dat he fik noc nicht alfo beterde, vn de fin
miffedat apenbar worde, fo fcolde he worpen werden ut dem
clofter, wen fodane fin recht-vorfmadinge were, dat he nicht
walde wefen vnderdanich edder behorfam der regulen.
LXIII.
Wan der feikkinge der fa/nmynge.
Ore feikkinge in dem munfter fcullen fe alfo bewaren, fo dat
vtwifet de tiid orer bekeringe vn de vo[r]denft 2 des leue«des nacht
der befeedinge des abdes. Welk abbed fine feare, de ome beualen
ift, nicht feal bedroue«. He enfeal nicht wefen alfe en, de fik
bruket vriger macht, ichtefwat vnrechuerdegen feikkende, funder
denke allewege, dat he van al fine« gherichten vn de werken
redde gheuende is godde. Hir-v/nme nacht orer feikkinge, dede
maket de abbed, edder de de broder hebben ghehad, fo gan fe
1 Davor durchstochenes Dede ghewiget is. 2 Hs. vodenft.
Digitized by
Google
B. 97
dat he van nenem bekanden klofter eynen monnick myd fik tho
wonende neme funder vulbord fynes abbates edder louesamlike
breue; wente dar fchreuen iz: „Wat du wult, dat dy nicht 1 fchen
fchal, des en do du eynem andere« ok nicht!“
LXI1.
Wan den p/?£sterea des closte^sz.
\A/elck abbet fick eyne« prefter edder dyaconum biddet tho
’ wigende, De kefe van den fyne« dede wmlich fy der pre[f]ter 2 -
schopp fik tho brukende. De ghe-wigede de ver-myde konhet
vn de houerdicheit, noch fvor-neme myd alle men dat eme werd
ghe-boden van dem abbati. He fchal wete« vele mer fick vnder-
danich den tuchten der regulen; noch van orfake der prefterfchop
vorgete he den horfam der regulen vnde der tuchte, funder mer
vn de mer neme he tho jn god. Alle-weghe fy he andechtich de
ftede, wan he anghan iz jn dat clofter vmme de ammachte des
altarfz. vnde werit willich dat de köre der famninghe vn de de
wille des abbates vmme des verdenftes willen fynes leuendes en
vorhoghen efte er en wolde, Jo-doch de regnla, dede dem deken
vn de dem prouefte ghe-fettet iz, fchal he weten, dat de em ok
boret tho holddende. Weret dat he anders dede, fo fcholde he
richtet werden nicht alze eyn proueft, funder alzo 3 en wedder-ftreuer.
Wn de warmer dat he vake/z were wernet, ift he fick nicht en betert,
So werde de byfchopp jn eyne thuchniffe dar tho-thoghen. Weret
dat he fick noch nicht alzo beterde, Wnd<? fyn myffe-dat openbare
worde, fo fcholde he worpen werden t v *h dem clofter, Wente
fodane fyn vorfmadinghe were, dat he nicht wolde wefen vnder-
danich der regulen edder behorfammich.
LXIII.
Cre fchickinghe jn dem munftere fchollen fe alfo bewaren, fo
^“dat vthwifet de tyd erer bekeringhe vn de vordenft des leuendes
noch der fchickinghe vn de befchedinghe des abbates. Welck abbat
fyne fchare, de eme beualen iz, nicht fchal bedrouen. He en fchal
nicht wefen alzo eyn, de fick bruket vriger macht, ichtes-wath vnrecht-
umlighen wes tho fchickende, funder he dencke alle-weghe, dat he
van alle fynen gherichten vn de werken rede gheuende wert gode. Hir-
1 nicht; t über der Zeile (am Rande). * Hs. pre (Zeilenschluss) t s . 3 Hs. afzo.
7
[Bl. 164a]
5
[fBl. 164b]
10
15
20
[fBl. 165a]
25
[Bl. 165b]
30
Digiiized by v^-ooQLe
98
A.
ffauf Bl.
109b]
5
[fBl. lila]
10
15
20
25
to enfangende den vrede, to der berichtinge myt godes lichame,
fto anheuende 1 den falmen in den? chore. Vnde in allen ftidden
fo fchal nicht vnder-fcheden dat older der iar der p^rfonen ed-
der vor-deel, wente famuel vnde daniel de kynder richten de
prefter. 1t en fy dat de abbet vn/me wyffe fake willen edder mit
rade vor-|fettet edder vnt-fettet, De allen anderen famen na
den tyden, alfe körnen fyn in den orden; alfe de queme ed¬
der körnen were to der anderen ftunde des daghes, de fcholde
wetten, dat he des iungefte were, de to der erften ftunde quan?
edder queme, in welken? alder edder herfcop he fy. Den kynderen
werde tucht vnde houde erboden van on allen. De iungeren
eren ore eldeften; de eldeften hebben leff de iungeften. Ok fal
nemant den anderen normen mit flichten namen, funder de
eldeften „nonnos,“ dat ys vederlyk ere. Dem abbet, na dem alfe
in chr?/Ais ftedde ys, fo werde he „here“ vnde „abbet“ ghe-heten,
nit van fynen? ane-vanghe, Sünder vme ere willen vnde leue
willen vfes heren ie/u chrifii. Vnde he fchal fo denken vnde
arbeyden, dat he werdech fy folker ere. Ok wor fek de broder
ieghen, fo fpreket de iungefte „benedicite!“ Der de eldefte vor-
hen-geyd edder kun?pt, fo fta de iungefte vp vnde late on fytten,
vnde iungefte vor-mete fek nicht to fittende, ed en bede om de
abbet-here edder de olde here edder de eldefte; vp dat de fcrifft
vor-wullet werde: „En fchal den anderen vor-komen mit edder
in der ere.“ De aller iungeften brod^re de hebben in dem
bedehufe vnde to dyfche ore teken mit tuchten, vnde fe fyn wor
fe fyn, fo fchullen fe hoyde hebben vnde tucht, wente dat fe
körnen to vorftendeghen? alder.
LX1V.
Van der kesinge des abbetes.
|N deme alfo men kefen fchal eynen abbet, So werde iu/nmer
30 1 ghe-merket dat, dat de ghe-koren werde, den de ganfe famenynghe
na dem vrochten goddes kcfct, Jo-doch dat de mynfte deel der fa m-
meninghe mit funden? rade on koren. Van fynes lyues werdecheyt
1 anheuende ; das zweite Vokalzeichen ist ein Zwitterding von a und e.
Digitized by CjOOQle
B.
99
v/zzme na erer fchicki/zghe, de de maket de abbet, edder de broder
hebbe/z ghehad, fo ghan fe entfanghen den vrede ad co/zzmu/zio/zem,
tho anheue/zde den falme/z jn dem chore. vn de jn alle/z ftede/z fo en
fchal me nicht vnder-fcheden dat older der jar der p^rfone/z edder
dat vordel, wente famuel vnde danyel de ky/zder richteden de
pretter. Id en fy dat de abbet vmme wiffe fake willen edder myd
rade vor-fettet efte vor-neddert, De allen andere/; fame/z na den
tyde/z, falze kome/z fyn jn den orden; alze de qweme edder kom^/z
were tho der anderen ftu/zde des daghes, de fcholde wete/z, dat he
des ju/zgefte/z were, de tho der erfte/z ftu/zde qweme, jn welke/zz ol¬
der edder herfchop he were. Den ky/zdere/z werde tucht vn de hode
feth va n en allen. De ju/zgefte/z de er en ere oldeften; De oldcften
de hebbe/z lef ere ju/zgefte/z. Ok en fchal nu/zzme/zt den a/zdere/z
nu/zzmene/z myd flichten nam en, fu/zder de eldefte/z werden ghe-
heten „no/znos“, dat beteke/zt vederlik ere. de eldeften de fchollct-
ere ju/zgefte/z iratres heten. Derne abbati, na dem male alze he
in chrz/ftzs ftede fit vn de iz, fo wmle he „here“ vn de „abbet“
ghe-hete/z, nicht va n fyne/zz a/zva/zghe, Su/zder v//zme ere wille/z
vnfes here/z ie/u chrz/ifi. Wn de he fchal fo dencke/z vn de arbeyde/z,
dat he wmlich fy alfodelker ere. Ock wor fick de broder tho-
fa/zzmede mothen, fo neme de ju/zgefte de ben^dictien va n dem
oldefte/z. Dar de oldefte vor-lie/zne-gheit efte ku/zzpt, fo fta de
ju/zgefte vp vn de lathe en fitte/z efte gheue em de ftede tho fittende,
vn de de ju/zgefte de vmnete fick nicht wedder tho fittende, id
fyf dat em dat werde wedder hete/z va n dem oldeften; vp dat de
ferift ver-vullet wmle: „En fchal dem anderen vor-kome/z jn der
ere“. De alder ju/zgefte/z broder de fchollen jn d em bede-hufe
vn de jn der thafelen volghen er en ordine/zz myd tuchten. 'fe fyn
wor fe fyn, fo fcholle/z fe hode hebbe/z vn de tucht, wente dat fe
kome/z tho er en verftendighen jaren.
LXIV.
Wo ME DEN ABBET KESEN SCHAL.
In deme alzo me kefen fchal eyne/z abbet, So werde \ammer -
ghe-merket, dat de ghekore/z wmle, den de ghantze fa/zzlinghe
myd fu/zde/zz rade vn de na dem vruchte/z godes kefen, Jo-doch
dat de my/zfte del der famni/zghe ene köre, va n fynes leue/zdes
* Davor flbersudeltes Wor (?). 5 Hs. num'.
7*
Digitized by
Google
5
[vBl. l()6a]
10
15
20
[+111. 166b]
30
f RI. 168a]
35
100
A.
edder vaft der lere der wyfheyt werde he io koren, en were he
ok de lefte der fammeninghe. Is dat auer de fameninghe van
oren lafteren eynen be-fproken perfonen mit lychftjem 1 rade koren,
des nummer fcheyn moyte, vnde deffe fuluen ghe-meldet worden
5 dem byfcoppe des landes, in dem 2 duffe ftede leghe, edder noch
vrome cryften-lude, fo mögen fe dat weren, dat deffe bofe raed
nicht ouerweldych en werde, vnde fetten dem goddefhufe eynen
werdyghen ammecht-man. Vnde ok fchullen fe dat Ion dar-vor
entfanghen van godde, Is dat fe dat wylliken don vnde mit goddes
10 vlite; alfe ok dar-ane fundeghet is, dat fe des nicht 3 en don vnde
vor-fumen dat. De abbet, wen he ghe-koren ys, fo fchal he alle
tyd denken, welke borden dat he entfanghen het, vnde wes he
dar rede vor geuen moyd. Ok fchal he mer vromen fyn wen
vor-fyn, vnde fchal gliederet wefen mit der gotliken ee, vp dat
15 dat he kunne fpreken nye vnde olt. He fchal fyn barmehertich
mit odmodicheyt, vnde fchal iummer ouer-hebben de gnade dem
tfBi. lilbj rechten mit den worden, vp dat he fuluen gnafde vinde. He
fchal de laftere haten vnde brodere leff hcbben. In finer ftra-
finge do he wiffelken vnde nicht to vel, vp dat dat vaed nicht
20 to-broken werde, wen he den ruft wel aff-don. Ok fy he alle
tyd forchuoldich ouer fyne blodecheyt, vnde denke, dat ienne de
reynecheyt nicht fchullen to-broken werden. Des en fegghe we
nicht, dat he de laftere late waffen, funder fchal fe mit der leue
wifliken af-fniden, alfe he merken kan, dat yd eynem iowelken
25 ys nutte, fo we fecht hebben. Vnde he vlite fek dar-na, dat he
veel mer werde leff ghe-had wen vrochtcf. He en fi nicht drouech
edder angeftheftich. He en fy ok nicht vnmodech edder to hard
vnde to veel archdenkmm, he en rauwet anders nummer. ln
fynen boden fy he 4 merkfam vn de vorfychtich, It fy mit godde
30 edder mit der werlt. De werk, de he den broderen hed, de
vnderfcheyde he mit mate, vnde denke vp de wort des patr/archen
iacob: „Is dat yk mine 5 fcap ouer de mate arbeyde in dem
gande, fo fteruen fe al eynes daghes.“ Deffe vnde de anderen
tugende orkunde fchal he an-feyn, vnde meteghen alle dingh fo,
35 dat fe ftark fyn, de deffes be-gheren, vnde de krancken nicht
en vleen. vnde to-voren fchal he deffe ieghenwardeghen regelen
1 Hs. ly ehern. 2 Hs. des. * nicht ; t nachgetragen. 4 Dann folgt vorchfam
vrodxtek vnde, die beiden ersten Worte durchstrichen. 5 mine; ein Grundstrich fehlt.
Digitized by Google
B.
101
wmlicheit edder van der lere der wifheit werde he jo koren, id were
dat he ok de alder lefte jn der famlinghe were. Ifz dat ouer de
fanzninghevan eren laftere/z eynen befprokenen ptvfonen myd lichtenz
rade koren, des nunzmer fchen mothe, vn de deffen fuluen ghe-meldet
worden dem bifchoppe des landes, jn [dem] defffe] 1 ftede leghe, edder 5
noch vrame kriften-lude, fo moghen fe dat weren, dat deffe bofe
rad nicht oumveldich werde, vn de fetten dem godes-hufe eynen
fwerdighen anmacht-man. Wn de ok fchullen fe dat Ion dar-var ent- IfBi. 168b]
fanghen van gode, Iffet dat fe dat willichliken don jn reyner leue vn de
myd godes vlithe; alze dar ock tho-varne ane fundighet hebbet, iz dat 10
fe des nicht en don vn de verfumet dat. De abbet, wan he ghe-koren
iz, fo fchal he alle tyd dencken, welcke borden dat he heft ent-
fanghen, vn de weme he dar rede vor geuen mud. Ock fchal he
mer varfyn vromen wan vor-wefen, vn de fchal ghe-lerth wefen
myd der godliken ee, vp dat he könne fpreken nyghe vn de ok 15
dat olde. He fchal fyn barmehertich, kufch, nüchterne vn de oth-
modich, vn de fchal junzmer de barmeherticheit fetten bouen de
rechtuerdicheit, vpp dat he de fuluen gnade vinde. He fchal de
laftere haten vn de de broder lef hebben. In fyner ftraffinghe do
he wifliken vn de nicht tho vele, vp dat dat vath nicht tho-broken 20
werde, wen he den ruft wel af-don. Ok fo fy he alle tid forch-
uoldich ouer fyne blodicheit, vnde dencke, dat jenne de reynicheit
nicht fchullen tho-broken werden, des en fegghe f w y nicht, dat [fBl. 169a]
he de laftere fchulle waffen lathen, funder he fchal fe myd der
leue wifliken af-fnyden, alze he fe merket hefft. Wn de he vlite 25
fick dar-na, dat he vele mer werde lef ghe-had wenne vruchtet.
He en fy nicht drouich efte angeftich; he en fy ok nicht vn-
modich edder tho hard vn de tho vele archdenckerne, wente he
rouwet anders mw/mer mer. In fynen bodcn fy he merckfam efte
vorfichtich, Id fy myd gode efte myd der werlt. De werk, de 30
he den broderen hed, de vnder-fchede he myd mate, vn de dencke
vp de word des hilghen Patriarchen Jacob: „Ifzet dat ik myne
fchape ou<?r de mathe arbeyden lathe jn deme gande, fo fteruen
fe alle eynes daghes“. Deffe vn de andere thuchniffe fchal he
an-fen, vn de metheghen alle dingh myd den dogheden der moder, 35
der befchedenheit, fo dat fe fterck fyn, de deffes beghercn, vn de
de krancken nicht en vlen. Wn de tho-voren fo fchal deffe jeghen-
1 Hs. jn des.
Digitized by v^ooQle
102
A.
holden, 1s dat he de wort wel hören van dem heren, de der gude
denft-man horde, de den wete fynen ghe-noten midde-delde in
der tyd, Do he fede: „vor war ek fegghe, he fatte on bouen
edder ouer al fyne goder.“
LXV.
5 Van dem proueste des closters.
Cd fchud dicke, dat van dem ordenerende des proueftes wel
werden fchande in dem clofter, wente itlike fint vp-blafen
myt dem bozen geyfte des houardes, vnde menen, dat fe ander
ebbete fyn, vnde enfanghen in fek fuluen eyne grymme herfcopp,
tu vnde voyden fchande, vnde maken twefchelinge in der fammeninghe,
vnde aller meyft de den proueft maken van den fuluen ebbeten,
de den abbet kcfen. Wo vnvellechliken 1 dat fe, dat fcher merket,
wente van ambeghynne fyner ordeneringe wert om de materie
ghe-geuen to herfchenne, wen om ghe-fecht wert van fynen danken,
15 dat he ghe-vtert fy van der walt fines abbetes, wente van den
fuluen he ghe-ordineret vnde ghe-koren, van den de abbet. Dar-
van waffen nyde, Torncnt, kyuent, hinderkofent, bofc vlyd, miffe-
handelinge wedder ordineringhe. Wen de abbet vnde der abbet-
proueft wedder verne fint, vnde alle ore vnderdanen, fo fe icht
20 wedder fpreken fmaheyt, fo lopen fe to der vor-domenniffe. Deffen
geyt dyt denne yn den kop, de deffes ko'res eyn orfake fynt.
Hir-vmme, dat we dut be-waren vnrnie des vredes vnde der le-
ue be-hoyde willen, fo ffegghe we, dat dut fchal in dem wilkore
des abbetes, de fchikkinge fynes clofteres. Vnde mach id fyn,
[fBl. H2n] fo twerde alle de nut des clofteres fchicket vor-middelst dem
deken, alle id de abbet fchicket. 1s dat auer dat yd de ftidde
efchet, vnde famcninge dat reddelken mit odmodecheyt, vnde de
abbet dat richte/ mitte wefen, wen he kuft vor-middelft dem rade
finer broder, fo ordincre he fek den proueft. Vnde fo fchal deffe
:i0 proueft mit houefchcyt dat, Dat om de abbet be-valen het, vnde
nicht wedder des abbetes willen don; wente alfo veel alfe he ys
hogher vor den anderen, alfo veel be-hort om mit allem vlite to
holden de regelen vnde or bode. Ys auer dat duffe proueft wert
fchendech ghe-wunden edder bedroghen mit houarde, edder eyn
1 Hs. vu statt vn.
Digitized by v^ooQle
B.
103
wmiighe regule holden werde«, jffzet dat he de word wel hören
van deme here/z, de dem guden denft-man tho-fhorden, de den
wete 1 fyne/z ghe-noten efte mede-knechten mede-del[d]e 2 jn der
tyd, do he fede: „wor war ik fegghe, he fatte en boue/z edder
ouer alle fyne ghuder“.
LXV.
I^ad fchut dicke, dat van deme ordinerende des proueftes grote
L,/ fchande vp-ghan, we/zte itlike de fynt vp-gheblafen mid dem
ghefte des houardes, vnde menen, dat fe andere ebbete fyn, Wnde
entfanghen jn fick fulue/z eyne gri/rzmige herfchopp, vn de voden
fchande, vn de maken twefcheldinghe jn der fa/zzni/zche, vn de ald er
meyft de den prouest kefen efte ordineren, vn de alder meft ok jn den
fteden, dar van den fulue/z preftere/z vn de ebbete/z, de den abbet kefen.
wo vn-vellichliken dat fe, dat fcher merket, we/zte va n anbe-ghi/zne
fyner ordineringhe wart eine de materia gheue/z der houerdyghe, Wan
eme ghe-fecht werd van fynen dancken, dat he ghe-vthert Wert van
der walt fynes abbates, Wente van den 3 ffulue/z he 4 ghe-ordinert
vn de ghe-kore/z iz, de den abbet koren. Wnde dar-van waffen
vn de vp-ghan nyd, torne, kyff, achterkofe/zt efte achterfproke, bofe
vlit, miffehandelinghe wedder ordineringhe. Wen de abbet vn de
der abbet-proueft wedder verne fynt, vn de alle ere vnderdane/z,
fo fe icht wedder fpreke/z fmaheit, fo lopen fe tho der vordomp-
niffe. Deffeiv’ den gheit dat jn er houet, dede deffes köre en
orfake fynt. Hir-vzzzme, dat wy dit bewaren v/zzme des vredes
vn de v/zzme der leue hode willen, fo fegghe wy dat id fchal jn
dem wilkore des abbetes wefen, de fchickinghe fynes clofterfz.
Wn de mach id fyn, fo werde alle de nuth de[s]' ; clofterfz fchicket
vormyddelst dem prouefte, alzc id de abbet fchicket. Iffet ouer
dat id de ftede efchet, vnde de famlinghe dat redelke/z myd oth-
modicheit 7 , vn de de abbet dat richtet nutte wef en, wene he kefet
vrrmyddelft rade fyner brodere, fo ordinere he fick den proueft.
Wn de fo fchal deffe proueft myd houcfcheit fdat don, dat em de
abbet beualen hed, vnde nicht wedder des abbetes willen don;
wente alzo vele alze he iz hogher vor den anderen, alzo vele
1 Hs. wete. 2 Hs. dele; dies und die beiden folgenden Worte auf Rasur.
■ 1 Hs. dem. 4 he nachgetragen und zwar über g/z in g he koren. 4 Deffen,
flüchtig aus DenJen verbessert. u Hs. de. ' Hs. othmodich (Zeilenschluss) heit.
Digitized by
Google
[vBl. lOUtij
5
[Bl. 170b]
10
15
H-Bl. 171a]
20
25
30
[f Bl. 171b]
104
A.
vor-fmader der regelen be-wyft, So fehal men on wernen mit
worden wente to dem veerden male. 1s dat he fek fus nicht en
beterd, fo lide he de tucht des orden. Betert he fek aldzzs noch
en nicht, fo fette me« on van der proueftye vnde eynen anderen
5 in fyne ftedde, de des werdech ys. Ys he denne na in der
fa/zzmenizzghe vn^redefam 1 vnde vnbehorfa/zz, fo dryue me on vd
dem clostere. Jo-doch fo dencke de abbet, dat he van alle fyne/z
rechte/z fehal rede gheue/z, vp dat mach-lychte nicht de lo des
tornes vor-berne de leuezz zele.
LXV1.
10 Van den portenern des closters.
TO des clofteres porten werde ghe-fat eyn olt wis here, de rede
1 ku/zne antworden vnde entfan, de fo olt fy, dat he nicht vele
en wandere. Deffe portener fal hebben eyne tzellen by der por¬
ten, dat alle de körnen, on io vinden, de he on antworde. Vnde
15 also drade alfe eyn cloppet, edder eyn arme mynfche ropet, fo
fegghe „deo gracias!“ edder „b^n^dicite!“ vnde mit fachtmo-
dycheyt des vrochten goddes 2 geue he antworde draden vor-middelft
der berneden leue. Be-houft de portener hulpe, fo neme he eynen
iungeren broder. Maget fyn, fo fy dat clofter alfo ghe-ftichtet,
20 dat al des men behouet, dat ys water, molen, garden, bachzzs
vnde mannehande hant-werke, bynnen dem clostere fyn, vp dat
de monnek neen bchouff hebbe vd dem clostere to ghande,
wente yd is to-malen neyn nutte orcn zelcn. Vnde duffe regelen
de fehal dar-vmme vaken lezen werden, vp dat fek neyn broder
25 kunne edder moghe entschuldeghen.
LXVII.
Van DEN BRODfflEN, DE ME OUER WECH SENDEN WIL.
I^En broder, den me ouer wech fenden wel, de be-valen fek in
alle der broder beed; vnde alle-weghe wen de hora vte ys, fo
fehal men in dem leften des bedes denken der iennen, dede vte
30 fint. Wan fe denne wedderkomet des daghes, alfe vd ys dat
1 Hs. vttredefä. * Hs. god (Zeilenschluss) des goddes.
Digitized by v^-ooQle
B.
105
hord em myd allem vlithe tho holdende de regulen vn de ere bode.
Ifz ouer dat deffe proueft werd fchendich ghe-vunden edder be-
droghen myd houmie, edder en vorfmader der regulen iz, So
fchal me en wernen myd worden wente tho dem verden male.
Ifz ouer dat he fick alfus nicht 1 en betert, fo lide he de thucht
der regulen. Betöret he fik denne jo noch nicht, fo fette me en
af van der proueftige, vn de fette eynen anderen jn fyne ftede, de
des werdich iz. Ifz he denne na jn der fa/nninghe vnfredefam
vn de vnhorfam, fo driue me ene 2 vth dem dofter. Jo-doch dencke
de abbet, dat he van alle fynen richten fchal rede gheuen, vp dat
mallichte nicht de afghunft vnde de hetifcheit verberne fyne zele.
LXV1.
Wan deme portener des closteäsz.
"Tb des clofterfz porten werde gheffad eyn old wifz pater, de
rede könne antweren vn de entfanghen, vn de de fo olth fy, dat
he nich vele wandere. Deffe portener, de fchal hebben eyne czellen
by der porten, dat alle dede körnen, jo ene vynden, de gym ant-
were. Wn de alzo drade alze eyn cloppet, vn de eyn arm mynfche
roppet, fo fegghe he n deo grotfas!“ vn de „benedicite!“ vn de
myd fachtmodicheit des vruchten godes geue he antwerde dra-
den vermyddelft der berneden leue. Behouet de portener hulpe,
fo neme he eyn en junghen broder. Mach dat fyn, fo fy dat
clofter alzo ghe-fchicket, dat 3 al des me behouen mach, dat iz
water, molen, garden, backhuf vn de mannigher-hande hant-werck,
bynnen dem clofter fyn, vp dat de monnike nen behof hebben
vth dem clofter tho gande, wente dat iz tho-male neyn nutte
eren zelen. Wn de deffe regulen de fchal dar-v/nme vaken lefen
werden, vp dat fick neyn broder könne edder moghe ent-fchul-
dighen.
LXVII.
Wan den broderen de me ouer wech tor tyd senden wyl.
^e broder de me ouer wech senden wel, de bevalen fick alle
jn der broder beth; vn de alle-weghe, wan de ftunde vthe iz,
tho juwelken tyden, fo fchal me jn dem leften des bedes dencken
1 nicht \ t über der Zeile (am Rande.) 2 Hs. eme. H Hs. dat me (beginnende
aktive Konstruktion).
Digitized by
Google
5
10
[Bl. 172a]
[fBl. 172b]
15
20
25
[Bl. 173a]
30
106
A.
denft goddes, to alle« daghc-tyden fchullezz fe fek ftrecken vp de
erden, vnde byddefn] 1 de broder, dat fe godde vor fe bydden dor
H-m. 1121 .] de miffedat, yfft fe icht vp dem weglie an feynfde, hörende
edder vzznutter rede ghe-bruken heddefn]. 2 Ok en fchal nemazzt dem
5 anderen fegghen, wat he buten dem closter feen hat edder hört,
wente id to-malezz eyn 3 grod vorftoringe is. 4 Is dat yt icmazzt deyt,
de sy der regelen boyte vnderdan. ln der wys werde dat ok
weret, dat iemazzt vte der porterz des clofters gynghe edder iergen,
edder fo luttekes nicht don, an dat heten des abbetes; deffe leden
io de fuluen boyte.
LXV1II.
EfFT EYNF.M/: BRODER V/VMOGELIK DING GHE-HETEN WÜRDE.
Is dat ienegem broder worde vzzmogelik dyngh edder fwar dyngh
ghe-heten, dat boed fchal he to fek netnezz mit aller facht-
modecheyt vnde behorsa/zz. Vnde fud duffe broder den, dat duffe
is bordezz des lieters to fwar ys al fyne/z machten'’, de fake al fyner
v/zmogelicheyt fchal he fegghe/z mit duld vnde na velghen tyden
dem ie/znen, de om vor ys, nich to houerdeghezzde edder wedder-
to-ftreue/zde edder wedder-to-fprekezzde. Vnde wen he den duffe/zz
fo ghe-dan het, vnde de prz'er noclitezz blilft by duffem ordel,
2 o fo wette deffe iuzzgher, dat id om fus bequeme vnde nutte ys,
vnde truwen vazz ganfer leue in de liulpe goddes, vnde fy behorsazzz.
25
LXIX.
Dat IN DEME CLOSTERZ: MIMET DEN ANDE'A’F.N VORDED1Z/GE.
|^| En fchal dat vor-bewaren, dat mit nenerleye orfake neyn
1 mozznek den anderezz mozznek be-fcherme edder vor-degedinge,
wol dat fe fek to-be-horen vazz magefcop. vnde en fchal fek dyt
nenerleye wys iezznech vor-meten, wente groed fchande mochte
dar-vazz waffen. We dit boed ouer-trede, de fcholde hartleken
werden dwuzzgen.
1 Hs. bydde. * Hs. hedde. 3 Hs. e mit übergeschriebenem eyn. 4 is am
Rande nachgetragen. 5 Das erste Vokalzeichen anfänglich verschrieben, dann
verbessert.
Digitized by Google
B.
107
der jezznezz, de de dar vth fynt. Wazzner dat fe dezzne wedder-
kofmet] 1 des dages, alze vthe iz dat denft godes, tho tollen dach- [v m - 173l, l
tyden fchollen fe fik ftreckezz vp de erde, vn de bidden de broder,
dat fe god vorfe bidden, dar fe myfdat ane dan hebbet, ift fe
icht vp dem weghe an fynde, an hörende edder jn v/znuttcn 5
reden ghe-broke/z hedde/z. Ock en fchal neme/zt dem andere/z
fegghen, wat he butezz dem clofter fen edder hord had, wezzte
id tho-male en grod wftoringhe iz. [Iz 2 ] dat id jement deyt, de
lichghe vnder der thut der regule/z. In der wife wmle dat ok
weret, dat jemezzt vth der portezz des clofterfz ghinghe edder 10
anders wor, edder fo cleyne nicht don, ane dat 3 hete des abbetes;
deffe de fchal ock vnder-lighen der thut der regulen.
LXVIII. [Bl. 174a]
Ift dem broder vn-mooelke dinghe worden ghe-heten.
jf dat jenighem broder worde/z v/zmogelke dinghe edder fware
dinghe ghe-heten, Dat bod fchal he tho fick nemezz myd 15
aller fachtmodicheit vn de horfazzz. Wnrfe fud deffe broder dezzne,
dat deffe borden des heterfz to 4 fwar iz al fynen kreften, fo fchal
he de fake alle fyn er vzzmoghelicheit fegghen myd dult vn de na
velgezz tyden dem jezznezz, de em var iz, nicht tho houardighende
edder wedder-tho-fprekezzdc. vn de wan he dezzne deffem alfus 20
ghe-dan heft, vn de de prior noch dezzne blift by diffem ordcl,
fo wethe deffe juzzgher, dat id eme alfus beqweme iz vn de nutte
iz, vn de truwe dezzne van gantzer leue jn de hulpe godes, vn de
fi behorfam.
LXIX. [Bl. 1741.J
|^| e fchal dat vor-bewarezz, dat myd nener-leyge orfake nen 25
mozznick be-fcherme edder verdedyzzghe, wol dat fe fik tho-
behorezz van maghefchop efte vazz vruzztfchopp. dat fchal fick
nener-leye wifz nuzzzmezzt vor-methen, Wezzte grod argheringhe
muchte dar-van waffen. We dit bod ouertrede, de fcholde hert-
likezz werden ghedwuzzghen. so
Hs. wedder ko (Zeilenschluss). 2 Iz fehlt. a Hs. des. 4 Hs. fo.
Digitized by
Google
108
A.
LXX.
DAT SIK NEMET VOR-METE WELKEN SYN/;7? BRODER SLAEN EDDE7?
VORBANNEM
|^| En fchal ok in dem cloftere weren vnde fturen alle orfake
der vor-mete/zheyt. We ordinere« vnde fetten, dat nema«t
5 mach welken fyner broder vor-meynfa/rzmezz edder flaen be-haluer
de ie/zne, deme de macht were ghe-geue/z van dem abbete. De
je/znen, dede fundege^, de fchal ftraffet werdezz vor on allen, vp
dat de andere« vrochtezz hebbe[n]'. De iu/zgeften, wereto xv
iare« olt de vlyd der tucht on fchal fyn, vnde me fchal fe be-
10 wäre« van allen. Su«der dat fchal fyn mit aller metecheyt vnde
redelecheyt. Sünder de in den ftarke« aldere«, de fek vor-mit
an dat boed fynes abbetes, edder dem der kindere« ane vnder-
fchedinghe fek tornde, de fcholde lyden der regele« tucht. Wente
dar fcreuen ys: „wat du dek nicht fcheyn en wult, des do du
15 nemandel“
LXX1.
Dat de brodere vnder eynander sin behorsam.
D At . gud der odmodecheyt fchal nicht dem abbete allene werden
ghe-dan, Sünder ok de broder fyn fek vnder anderen behorfam,
[+B1. 113«] vnde wetten, dat fe vor-middelft dem wege tdes horfa/rames fo
20 gan fe to godde. Hir-v/zzme, vorghefath des abbetes vnde der
prouefte ghe-boed, de van dem abbete fat werden, dem we nicht
ftaden wat funderleke« to bedende edder vor-fetten, Nu mer alle
de iungefte« de fchulle« oren eldeften behorfam wefen in allem
vlite mit ganfer leue. Wert welk wedder-keuelek ghewunde«,
25 den ftraff men. Is dat ie«nech broder vmme eyne aller clenefte«
fake wille« va« finem abbete eddm- 2 van finem eldefte« worde
ghe-ftraffet, wu-danne wis it fcheghe, edder de broder vor-neme 3 ,
dat he den eldeften in finem finne teghen on lichtelke« vortornet 4 ,
were he we he were, edder bewegen tyghen on, wo clene yd
ao were, van ftu«den ane vortoch legghe he sek an de erden fo
langhe, vnde foyke gnade vor fyne« voyten, wente to der fegeninge,
vnde beweginge de[s] 5 priores fo ghe-helet werde. Vnde ys dat
1 Hs. hebbe. 2 edder am Rande nachgetrugen. 3 vor neme steht in der
Hs. fälschlich zwischen jinne und tegherr, am Rande steht ein +• 4 Hs. vor-
ternet. 3 Hs. de.
Digitized by v^-ooQle
B.
109
LXX.
jyyie fchal ok jn dem clofter weren vnde fturen alle orfake der
ver-metenheyt. Wy ordineren vn de fetten, dat nement mach
welke fyn er broder vor-menfa/nmen edder flan behaluin de
jennen, deme de macht were gheuen van dem abbati. De jennen,
dede fundiget, de fchal he ftraffen vor en allen, vp dat de
anderen vruchten hebben. De jungeften, wente tho vefteynen
jaren old fchal de vlyd der thucht fyn ftedes vp fe, Wn de me
fchal fe bewaren van allen; funder dat fchal fyn myd aller
meticheit vnde redelcheit. Sünder de de jn dem ftercken older
fyn, de fick vor-metede ane dat bod fynes abbatis, edder dede
den kynderen wefz vnbeschedelken, de fchal vnder-liggen der
tucht der regulen. Wente dar fchreuen fteyt: „wad du nicht
en wult, dat dy fche, des en do du ok eyne/n anderen nichtI“
. LXXI.
Pjat ghud des horfa/nmes vn de der othmodicheit fchal nicht
allene dem abbati werden ghe-boden, Sünder ok de fratres
de fin fick vnder-langhens ok horfa/nmich, W nde fweten, dat
fe vmniddelft dem weghe des horfa/nmes fo ghan tho gade.
Hir-v/nme, vor-ghe-fath des abbatis vn de des proueftes ghebod,
de de van dem abbati ghefath wmlen, deme wy nicht ftaden
wat funderliken tho bedende edder vor-setten, De jungesten de
fchullen eren oldeften behorfam wefen in allem vlythe myd
ghantzer leue. Werd jenich wedder-konich edder wedder-ftreuich
vn de kyuefch ghe-vunden, den fchal me ftraffen. Iz dat jenich
broder v/nme eyner denen fake willen van fyne/n abbati vn de
van fyne/n oldeften worde ghe-ftraffet, wodane wis id fcheghe,
edder de broder dat vmieme, dat de oldefte in fyne/n finne
lichtliken vor-tornet were edder beweghen jeghen en, wo ringhe
id were, tho-hand ane vorthoch legghe he fick an de erde vor
fyne vothe vn de foke gnade, fo langhe dat de beweghinghe
fick fateghe, vn de ent-fanghe denne de bencdictien. Wn de ifz
dat jement dit verfmadet tho dunde, de fchal vnder-ligghen
lifliker tucht vn de wrake. \vnde werd he ok boflik vn de ftid-
modich ghevunden, fo driue me en vth dem clofter.
[Bl. 175a]
5
10
IfBl. 175b]
15
ffBl. 176a]
20
25
30
[+B1. 176b]
Digitized by v^-ooQle
110
A.
iemant dyt fmaed to donde, der eyn he vnderligghe der leffliken
wrake. Edder wert he ok fmelek ghe-wunden, fo driue men on 1
vd dem cloftere.
LXXII.
Van DEM GUDEN VLITE VN DE LEUE, DEN DE MOjVNEKE SCHÜLLER
5 VNDER SIK HEBBEAL
A llfe eyn bofe vlid is der byttercheyt, de dar fchedet van godde
vnde voret in de helle, alle ys ok eyn gud vlyd, de erfchedet
van den fchanden vnde den lafteren vnde brynghet den mynfchen
to godde vnde to dem ewigen leuende. vnde duffen vlyed fchullen
10 de monneke ouen mit bernender leue, dat ys dat fe fek vor-komen
vnder eyn-andcr myt ere, Ore krancheyt, fe fin der lichammen,
fe fyn der zede, mit dult draghen, vnde den horsam 2 vnder
anderen 3 fek beiden mit ftride. Nemende dat om gud dunke na-
volghe, funder veel meer eynem anderen. Vnde ok de broder-
15 leken leue de fchullen fe fek vnder en-anderen beden vnde don
mit reyner kufchen leue. Vfen heren god den fchult fe vrochten,
oren abbet fchul fe leff hebben mit lütter vnde odmodegher leue.
Vnfem leuen heren ie/u dem fchult fe nichtes nicht vorfetten. De
vs middenander io bringhe to dem ewygen leuende! amen.
LXXIII.
20 Dat in desser REGELEN is nicht gesät alle de bewarijvg der
RECHTU£7?DICHEIT.
l"\Effe regelen hebbe we fereuen, vp dat we de fe holden in
dem clofter, ychtefwat der eyn de houefcheyt der zede edder
den 4 anbeging des geyftleken leuendes we be-wyfen to hebbende.
25 Auer we fus ylen wolde 5 to dem wullenkomen geyftleken leuende,
fo fynt de lere der hylghen veder; We der na-volghet vnde deyt
de, de voret f, 'vord den minfehen to der hoghe eynes wullenkomen
geyftleken leuendes. Wente welk ferifft edder welk rede der
m. 11 31)| godliken walt des olden edder des nyen teftamentes ty s nicht
3 n en recht lere des geyftleken leuendes? Edder ok welk bok der
recht-ghelo e ueden veder, dat nicht en vorlude'', dat men den rechten
wech lope vnde kome to om, de vns ghe-feapen het? Vnde ok
1 Hs. ot. ? Hs. behorfam mit expungiertem be und darübergeschriebenem
den. * andere über expungiertem eyn. 4 Hs. dem. 6 wolde, voret über der
Zeile. 6 Hs. vor luden.
Digitized by
Google
B.
111
LXXII.
Alze en bofe vlid iz der bittercheit, de dar fchedet van gode
vn de voret jn de h alle, alzo iz ok en ghud vlid, de dar
fchedet van den fchanden vn de van den lafteren vn de bringet
den mynfchen tho gade vn de tho dem ewighen 1 leuende. Wn de
deffen vlid vn de leue fchollen de monnike ouen myd berneder
leue, dat iz dat fe fik vorkomen vnder anfder myd eren, Ere
kranckheit des lichammes edder der fede myd dult draghen,
vn de horfam fik beden myd vechtende vnder anderen. Nement
dat eme gud duncket efte nutte iz, fchal he na-volghen, funder
vele mer eynes anderen finne vn de willen. Wncfe de broderliken
leue fchullen fe fick vnder anderen beden vn de don dat myd
reyner leue. Wnfen heren god den fchullen fe vruchten, eren
abbet fchullen fe lef hebben myd lütterer kufcher vn de othmo-
digher leue. önxifto dem heren en fchullen fe nichtes vor-setten.
De vnfz myd den anderen jo bringhe tho dem ewighen leuende!
Amen.
LXXIII.
Wan dem dat jn desser regulen nicht iz ghesath mer vmme
BEWARINGHE WILLEN DER LEUE VNDf DER RECHT-UERDICHEYT.
^effe regulen hebbe wy geschreuen, vp dat wy de fo holden
jn dem clofter, ichtes-wat der houefcheit der fede edder dat
anbeghin des gheiftliken leuendes wy be-|wyfen tho hebbende.
Auer wy fus ylen tho dem vullenkomen gheiftliken leuende, fo
fynt dar lere der hilghen veder, der wy na-volghen, vn de thet
den mynfchen vor tho der hoghe eynes vullen-komen gheiftliken
leuendes. Wente welck fchrift edder welck rede der godliken walt
des olden edder des nygen teftam^ntes iz nicht eyn recht lere
des geiftliken leuendes? Edder ok welck bock der recht-gheloueden
veder, dat nicht vor-lude, dat me den rechten wech lope vn de
kome tho deme, de vnfz ghe-fchapen heft? Wn de ok de collacien
1 Hs. ewighen ; der letzte Buchstabe ist ein m, dessen zweiter Grundstrich
mit dem dritten zusammenfliesst.
5
ffBl. 177a]
10
15
[Bl. 177b]
20
[fBl. 178a]
25
Digitized by CjOOQle
112
A.
de to-kofinghe der hylgen vedere vnde or ghe-fette vnde or leuent
vnde ok de 1 regelen vnfes hilghen vaders bafilij, wad fynt de
anders wen eyn beide der wol leuenden vnde der behorfameden
monneke vnde ghe-re'de der doghede? Sünder vs traghen vn de
5 we de ouel leuen vnde vor-fumeren fynt, ys dat eyn fchemede
vnde eyn hon. Hir-vmme, du de to dem hymmelfchen vaders-
lande yleft, deffe minften regelen des anganden guden leuendes
hir be-fcreuen de vor-wulle edder wul-bringhe mit hulpe vnfes
heren ie/u chr(/?i; vnde denne 2 dar-na to den groten dogeden,
10 der we vor dechteniffe hebben ghe-dan, to oren hoghen, ys dat
dek god be-wart, machftu körnen. Dat vs allen fche, des helpe
vs god vader vnde fone vnde hylghe geyft! amen.
1 ok de über der Zeile nachgetragen. 1 denne; das letzte e über der Zeile.
B.
der hilghen vedere vn de er ghe-fette vn de er leuent vnde de
regulen vnfes hilghen vaderfz bafilij, wad find de anderfz wan
15 en beide der wol leuende vnde der horfa/nmighen monnike
touwe der doghede? Sünder vnfz thraghen, vnde wy de wy
ouel leuen vnde vorfumeme fyn, iz dat en fchemede vnde en hon.
Hir-vmme, du de tho dem hemmelfchen vaderlande yleft, diffe
IfHl. 178b] mynften regulen des anghanden ghuden leuendes fhir befchreuen
20 de voruulle vnde vullen-bringhe myd hulpe vnfes heren ie/u
ehr ift\; vnde den dar-na tho den groten dogeden, dar wy var
dechtniffe hebben van ghe-dan, tho erer hoghede, iz dat dy god
beward, machftu körnen, dat vnfz allen fche, des helpe vnfz god
vader vnde fone vnde de hilghe gheift! Amen.
Digitized by v^ooQle
Anmerkungen und Berichtigungen
Seite 3, Zeile 1. [Bl. 83a] sollte etwas höher stehen, wie z. B. [Bl. 85a] und
[Bl. 31a], da die Handschriftseite nicht mit ffir , sondern mit dem ersten
lateinischen Abschnitte anfängt. Ähnliches gilt von 121b, 127a, 131a, 132b,
133a, 134b, 138a.
—: 16. fcholle. Der zu erwartende Infinitiv fehlt. Absichtliche Kürze? Vgl.
102 :23 und 37 : 28.
4:30. vnwerdychet — vnwerdyghet. Vgl. famninche 103:10, lichghe 107:9;
andrerseits jammergheyt = jammer(i)cheyt 95:26, lachgent, laggent
E. 12, 10.
8:16. ghe-reftet (Hs.), für ghe-ruftet , instructi.
9:15. It , genauer Jt. I und J sind auch sonst einigemal beim Druck verwech¬
selt worden.
10:16. vrochte. Gelten muss doch wohl vrochtent.
—: 21. Das Verb vyndet muss ergänzt werden.
11:2. walkelde. Vgl. ftraffeden 14:9, komeden 18:30, leredert 23:4; vgl.
auch ropener 82 : 8 und volghen 23 : 7.
— :20. Lies: rechtuerdicheyt. Hs. allerdings rechtuerdich (Zeilenschluss) heyt.
12 :22. be nemen (Hs.). Ähnlich 24 :3 und öfters. Emendation vielleicht über¬
flüssig. Konjunktive ohne Endung sind andrerseits: weygher 58 : 9,
schyck 68 : 25, war 80 : 27, u. s. w.
16:11. Im dat-Saize steht kein Subjekts-Pronomen. Vgl. 31:20, 27; 32:8;
42:2; 58:21, 28; 76:7, und die Anm. zu 38:16 (siehe unten).
19 : 9. des eten (ohne Endung). Vgl. des clofter 61: 4, des ordert 70 : 18, deffes
köre 103 : 22; auch 58 :17; 66 : 27; 94 : 5 (95 : 7).
21 :16. fyne elderen erert; De eldeften eren. Nur das letzte soll wohl gelten.
Vgl. 52 :26 mit 67 :20.
22 :4. lerers . Plurale auf -s auch 41:28; 48 : 7; 58 : 32, u. s. w.
—: 13. Lies: ore/n.
24:6. Interpungiere: Hir-ane wyfet de prophete: na dem male dat men . . .
dat gude, Wor-vmme . . .
—: 25, 30. Der Zeilenzähler steht falsch. Ebenso 32:5, 10; 66:5; 93: (25), 30.
25:12. Lies: velew.
28:10. den (Hs.), falsch für der.
—: 13. bozen (Hs.), falsch für bozer.
29 :38. Lies: ausgewischtes.
8
Digitized by CjOOQle
114
30:17. Lies: lones.
38:16. vnde abbet — vnde de abbet ; vgl. 98:21; 100:18; 102:27; 108:32.
Ähnlich alfe — alfe se 50:16; 80:20; 98:7. Zum Teil wird hier eine
fahrlässige Aussprache wiedergespiegelt. Vgl. auch die Anm. zu 16:11.
39:1. Lies: left.
—-:29. Lies: vor-fumyenge.
47:19. Das Part, gefchicket muss ergänzt werden.
50:11. dort = do on. Vgl. wuftes = wufte es 33:17.
51:3. feken (Hs.), anscheinend falsch für kefen.
58:32. Lies: yferen.
61:24. Lies: nottrofftfycheyt. Vgl. die Anm. zu 11:20.
64:19. fattenen (Hs.), wohl falsch für fatten, gesetzten, festgestellten.
96:12. de (Hs.), falsch für des.
100:21. Die Stelle ist verdorben; de reynecheyt nicht = reine nicht?
101:35. myd den dogheden der moder. Vgl. de gefte ere fzede, die Sitten der
Gäste, E. 53 (LVIII).
102:19 f. (103:20 f.) Die Stelle scheint verdorben. Vgl. den lateinischen Text.
Digitized by v^-ooQle
Glossar,
abbat, m. = abbet 8 :13; 73 : 34, u.s.w.
-here, m.98:22; vgl. 98:15. -proueat,
m. pnvpositus 102 :18.
achte, f. persecutio 30 : 28.
achte, zahlw. = achtede 33 : 28; 36:1;
77:24. achteynde, zahlw. E. 26, 27
(XV111).
af-ghunatich, adj. invidens 87:35.
af-wenncn, v. ablactare 27:1.
al-euene, adv. semper [Schwed. allt
jämt] E. 7 (II).
alle-be-dillen — Übedelle 56 : 10.
alle-dinghe = aller-dinge 93:23.
aller-leye = -leige 56: 27.
al-aodelk, adj. talis 99 : 20. vgl. sodelk.
al-te = al-to 48:5; E. 6 (I).
alter-laken, n. palla altaris 93 : 12.
al-to-malen = altomale 42:2; 48 : 29.
al-tynghea = al-dink, aller-dinge(a)
27 :18.
am = an dem 38:29.
am- (vor Lippenlaut) = an- 78 : 9;
102:13.
ammacht, ampt, n. = ambacht 43: 21;
95:7; 51:5; 59:29, n. s. w. am¬
macht-, ampt-lnde, pl. Amtleute
51:3, 6.
an, ihnen 74:15; 84:12.
an-beging, m. = -begin 110:24.
an-genomen, part. acceptatus E. 6 (I);
angefangen 48:4.
angeatheftich, adj. = angeat-aftich
100:27. angeatliken, adv. trepide
E. 14 (V).
an-geninge, f. inspiratio E. 2 (Prol.), 29
(XX).
an-gheboren, part. 34 : 23.
anmacht, n. = ambacht 35 : 33; 85:12;
vgl. 101:8.
an-namicheit, f. die Eigenschaft anname
zu sein, Annehmlichkeit; aeyn na
der a. der peraonen, personam
discernere E. 8 (II). -nemicheit,
adoptio E. 7 (II). -neminge, f. as-
sumptio E. 60 (LXI11).
antiphen, antiphone, s. = antiffen
38 : 30 ; 53 :13; E. 23 (XII), u. s. w.
ant-weren, v. — -werden 105:14, 16.
-worde, n. discussio, Verantwortung
16:1.
an-wyaynghe, f. inspiratio 49:24.
apoatel, m. 6:16, u. s. w. (apoatolea
40:12).
arbeyder, m. operarius 4:5.
arch-denkeren, -denckerne, adj su-
spiciosus 100 : 28; 101: 28.
aratediginge, f. medicamen E. 32
(XXVIII).
articnle, pl. instrumenta E. 11, 13 (IV).
auent-etend-tid, f. Abendmahlzeit E.
40 (XXXIX).
auer, aber!
aner-blinen, v. ausbleiben E. 42 (XLII).
aner-den(c)ken, v. = over-trachten E.
10 (II), 31 (XXV), u. s. w.
auer-doen, v. consignare, überlassen
63:16.
aner-achynent, pneclartis. überaus glän¬
zend E. 1 (Prol.).
barmehertich, adj. = barmhertich
100:15. barmeherticheit, f. 101 :17.
bebeden, v. exhibere E. 66 (LXXI).
bedde-want, n. lectisternium 50:16, u.s.w.
bede-hna, n. Oratorium 35 :14; 82 : 2,
u. ß. w.
bedronerne, adj. turbulentus E. 34
(XXXI).
begen, v. llectere 80:18.
beg(li)ere, f. — beger 28:15; E. 17
(VII, 1). beg(h)eren, v. deposcere,
cupere,concupiscere, desiderare, 3:13;
5:7; 18 : 5; 22 :15, u. s. w.
begannen, v. = be-ginnen 3:1; E. 38
(XXXVIII), 44 (XLIV).
behendeliken, adv. eflicaciter 2 :5.
behoraamen, v. obedire E. 14 (V). be-
horaamet, -aammich, adj. ohediens
112: 3; 97:26.
8*
Digitized by Google
116
behouinge, f. Bedürfnis, necessaria E.
52 (LV).
bekanttelek, adj. = bekentlik 34:7.
bekeren, v. zureehtweisen, unterrichten,
belehren E.9 (Il).bekeringc(-ynghe),
f. emendatio, conversio (3:15; 90 : 19,
u. s. w.
bekümmeren, v. intr. beschäftigt sein
E. 47 (XLIX).
belouere, m. Vertrauter E. 12 (IV).
belustik, adj. = belustelik E. 14 (V).
benedien (-dyen, -dvgen), v. benedicere
18:19, E. 12 (IV), u. s. w. bene-
diginge, f. E. 26 (XVII).
beqwemelken, adv. moderate E. 30
(XXII).
besc(h)edinge, f. Bestimmung, Anord¬
nung, Verfügung 96:27.
beschowelik, adj. contemplativus E.6(l).
beschnldegen, v. arguere E. 9 (II).
besnydinghe, f. tousura 8:24.
bespotten, v. irridere 90 :21.
besseme-slege (dat. bessemen-sleghen),
pl. plagte virgarum 57: 5, 10.
bestenlicheit, bestenehliclieit, f. —
bestentlicheit E. 13 (IV), 54 (LVIII).
bestraffen, v. arguere, corripere 13 : 33,
36; 15: 9, u. s. w.
besunderken, singuli 9 : 29.
beswigen, v. intr. silere E. 15 (VI).
betalen, v. vollbringen, leisten 80:19;
E. 28 (XVIII).
bevestig(h)en (beuestegen), v. = be-
vesten 94:20; E. 3 (Prol.), u. s. w.
bevlecket, part. corruptus E. 17 (VII, 1).
bewaring, -ing(h)e, f. ohservantia, Be¬
obachtung, 7:37; 16:27; 110:20,
u. 8. w.; im Pl. E. 3 (Prol.).
beworen, schwer 88:27.
bi-sellinge, f. consortium, Zugesellung,
E. 31 (XXV).
bittercheit (byttereheyt), f. = bitte-
richeit 110:6.
blodicheit (blodecheyt) , f. fragilitas
100 : 21 .
boke- (boyk-) kamer, f. bibliotheea
78:8.
borcklik, adj. = borlik E. 29 (XX).
bosheit (-heyt), f. 28:1; 83 : 6, u. s. w.
breke, mask. (acc. „mynen breke“) 33:8,
u. s. w.
broderlik (-lyk, -lek), adj. fraternus
8 :16; 110:14. broderken (schwacher
dativ) E. 5 (I).
bycht, f. = bichte 32:4.
bycledinge, f. indumenta E. 51 (LV).
c, siehe k.
dacblik, dagelkes, adj. ä dagelik(es)
76 :11; 73 : 9. daglietlyken, adv.
3 : 28. dach- (daghe-) tid, f. kano¬
nische Stunde während des Tages
42 : 25, u. s. w. daghes-licht (-lecht),
n. 68 :32.
dar-to 8:14, u. s. w., -np 5 : 8, -vnder
36 : 17.
dechtenisse, f. = dechtnisse 92:7;
112 : 10 .
deckinghe (dekkynghe). f. indumenta
86 : 8 .
deken, s. lena E. 52 (LV).
delheftych, adj. = -haftich 8:8. del-
affticheit, f. participatio E. 31 (XXIV).
den, konj. noch („he schal nicht iegen
dat bod leren den stiebten eilte
beten“) E. 7 (II).
denerinne, f. Dienerin E. 38 (XXXVI).
denighe, f. Dienst 46:11.
denst-lude,pl.septiinanarii E.37(XXXV).
-vate, pl. vasa ministerii E.36(XXXV).
der = dar, wo 98: 19.
der en (eyn). entweder [Schwed. ett-
dera] 76 :3.
der er (or), pron. quorum 90:22.
detierie, f. furtum E. 11 (IV).
din, dein!
dinse- (dynsce-, dinxte-) dach, m. -
dinges-dach 41 : 11; 46:2.
dogetsam, adj. ä dogentsam E. 15 (VI).
dorfticheyt, f. miseria 94 :26.
dor-lncbten, v. durchleuchten 26:27.
dorscliynge, f. tribulatio 30:21.
dortigeste, druddigeste, druttigesto,
zahlw.30ste E.28(XVIII), 39(XXXIX),
27 (XVI11).
drogen, f. — drogene 4: 29, u. 8. w.
drouien (-ech), adj. turbulentus 58 :4;
100:26.
drun(c)kenheit(-heyt), f. ebrietas66: 25,
u. s. w. drynkerne, adj. vinolentus
E. 12 (IV).
du, du!
dübelt, adj. duplex E. 8 (II).
duldelken, adv. duldig 30: 9.
dnnde, zu don, v. 7 : 27; 13: 9, u. s. w.
ed, pron. — it 29 :10; 48:1, u. s. w.
eghensc(h)op, f. res peculiaris, Be¬
sitztum 60 : 7; 86 : 26.
einote, s. („des cinotes“) Einöde 8:17.
Digitized by Google
117
ek, ich!
eldesten = oldesten 108: 20, u. s. w.
elfte, eylfte, zahhv. 84:4.
em, pron. ~ eme 78:12, u. s. w.
em- — ent- 09: 5.
en — em, ihm 88:8.
en; in enem, uno loco E. 42 (XLI1).
en-. eyn-ander, pron. 50 : 27, 28; 62 : 9,
u. s. w.
enbnten, adv. ex corde 87 :80, u. s. w.
enden, v. refl. 9:10; 40:4.
en-formlik, eyn-formelik, adj. gleich¬
förmig 46:7, 85.
engel, m. angelus 26:5, 25; 48:15,
u. s. w.
en-sedeler, eyn-sedelere, pl. anacho retir,
heremitm 9: 17; 8: 18.
entliolderne, adj. enthaltsam E. 84
(XXXI). enthojdinge, f. abstinentia
E. 40 (XL), 47 (XL1X).
ent-naldigen (-noldighen), adv. simpli¬
citer 98 : 28; 94 : 15.
er (eer, ere, er wan), konj. untequam,
priiisquam 4:13: 20:8; 21 : 13, 18;
66 : 7.
eraftycheyt, f. reverentia, puritatis
devotio 25:17; 49:19.
erdecken, v. tb en(t)decken 75:32.
ere — er, erer, ihrer 56:10.
erhoglien, v. exaltare 84 : 3.
erkantnisse, 1.; to e. körnen, bekannt
werden E. 45 (XLVI).
erlek, adj. ehrerbietig, ehrfurchtsvoll
24:18. erlecheyt, f. Ehrerbietung,
Ehrfurcht 48:22.
ernianinge, f. adhortatio 56 : 6.
ernalen. v. intr. — rell. 44:18.
erne-tyd, f. Erntezeit 76 : 25.
erscheden, v. separare 110:7.
erste, m. — arstc 56: 6.
ert-rike (-rvke), n. terra 33 : 35; E. 20
(VII,9), 26 (XVII).
et, pron. — it 8:11: 13 : 16; 21 : 13.
eten-, etendes-tid (-tyd), f. Mahlzeit
72:12; E. 37 (XXXV), u. s. w.
etisch, adj. = etench E. 12 (IV).
ewichliken (-y-), adv. in perpetuum
7:32; E. 4 (Prol.).
exempel, s. („synes exempels“) E. 82
(XXVII), 57 < (LXI).
ey-, siehe e-, ei- und unten,
eyn, für in, präp. 46:27; für en, negat.
49:24; für cn(t)- 46:16.
eyne, pron. ihn 91:3, 19, 31.
eyn-drechtigen, adv. einträchtig E. 60
(LX1V).
f, siehe y.
gard(en)-krude, pl. legumina 66:17;
67 : 19.
gasterie-tid, f. tempus hospitalitatis E.
57 (LXI).
gast-wesinge (gh-, -wis-, -ghe), f. dass.
94 :21, 23.
geleszen, v. = lesen E. 53 (LVIII).
gensliken, adv. = -like E. 35 (XXXIII).
gerne, adv. — gern 18: 21, u. s. w.
gesettet, part. indictus, festgesetzt E.
47 (XLIV), 67 (LXXIIIX
geste-koken, f. coquina hospitum 84 : 3.
geuer, m. — gevere E. 14 (V).
gcyste, tur geste 59: 13.
geystlik (gheist-, gest-, -lek, -lyk),
adj. spiritualis 18:26: 81 :13; 110 ; 24,
u. s. w.
ghehreke, m. Mangel 15 : 29; vitium
57:22.
ghescikkingc. f. Anordnung 46:35.
ghescliycke; van g.— van geschickte
51 : 9.
; ghewychte, n. pensum 80:21.
godlik, gotlik, adj. divinus, dominicus
' 34:27; 2:22, u. s. w.
gönne; de g., derjenige E. 1, 3 (Prol.),
II. s. w.
grad (graed), m. gradus 20 :25; 26 :14,
u. s. w.
grifel (gryffel), graphium 60 :10: 86:29.
grimmich, adj. grimmig 103:9; E. 32
(XXVII).
[grod-modigen, irrtümlich lur geotli-
modiget E. 19 (VII,7)J.
grotinghe, f. salutatio 83:23.
gruen, v. = gruwen 18:20.
grnntvesten, v. — -vestigen 6: 12.
grym, adj. grimmig 102:9.
gyrich (ghyrych), adj. gierig 59:17;
E. 34 (XXXI).
hand-water, n. aqua in manibus E. 49
(LIII).
hantfesteghen, v. fundare 7 :13.
hardecheyt (-dych-), f. dirus atTectus
12:34.
hefftich. adj. E. 32 (XXVII).
helle-pyne, f. iehenna 19: 28; 27:21.
hemelek. adj. = henielik E. 45 (LXj.
hemelken, adv. E. 19 ^VI1, 5). u. s. w.
hemmel-ryke, n. regnum codornm 7 : 24.
hen-ghan, v. hingehen 53:29.
hen-richten, v. hinweisen 75:4.
herde, m. grex 56:15.
Digitized by Google
ns
her-komen, v. 94:12.
herte, n.; vtem (vte dem) herten, ex
corde, memoriter (= vteiu synne,
hütenden koken, enlmten) E. 22 (X).
hertliken, adv. acrius 107 : 29.
hetinge, f. Geheiss E. 48 (LI)
hetischeit, 1*. — hetescheit 1 >5 : 11.
heyl, m. salutare 10: 27; 14 : 24, u. s. w.
heylsam, adj. salubris 16:16.
heyten, v. == heten 9:32, u. s. w.
hillicheit, f. Heiligkeit E. 34 (XXXI).
hinder-kosent, n. detractiones 102 :17.
hittich, adj. ferveutisshnusE. 67 (LXXII).
hir-ane 16:17, -mede 62 :4, -na 28: 24,
-over 86:17, -vor (bis jetzt, jam)
E. 25 (XVII), -vmme 2:7, u. s. w.
hochtides- (hochtydes-) dach, m. nata-
licia sancti, festuitas 42:1, 2.
hoeren, v. adulterari 18 :4.
homodigen, v. = homoden E. G2 (LXV).
horsani(m)ich (-ych), adj. obediens 13:36;
109 :16, u. s. w. horsamycheyt, f.
obedientia 31:6.
liouart, s. („des houardes“) 64:25;
102: 8, u. s. w. honardych, houer-
dich (-dech), adj. superbus 14:10;
19:22; 51:31, u. s. w. houardicheyt,
hoverdicheit, f. 96:6; E. 13 (IV).
houerdyghe, 1.103:14. houardighen,
houerdeghen, v. superbire 107:19;
106:17.
honde, f. = hode 98:11.
houet-knsszen, n. capitale E. 52 (LV).
hunderste, zalilw. E. 24 (XIII), 26, 27
(XV1I1), u. s. w.
hymmel, m. = hemmel 26:10, u. s. w.
icht wad, etwas 91:33. iehtes allesz-we,
ein jeglicher E. 42 (XLI1). ichtes-
(ychtes-)welk, irgend ein 28: 21;
58 : 8. ichtes-wes,etwas7 : 35; 87 : 24.
ick, pron. ich 25:4; 35:22, 23.
idder, konj. — edder 94:22; 96:4.
iement (jement), pron. = ieman(t)
46:29; 70 :19; 73 : 24. iemet 74:18.
icrg(h)en (jerghen), adv. irgendwo
74:22; 106:8. i. wat, irgend etwas
74:20.
ik, pron. ich 5:4, 8, u. s. w.
in-gedom, n. = -gedome E. 34 (XXXI).
instrument, pl. instrumenta 18:1.
int erste — in dat erste, to dem
ersten, inprimis E. 1 (Prol.).
iammerlyk, adj. miserrimus 11:5.
iegene, f. = j egen in ge E. 51 (LV),
57 (LXI).
iegen-kurren, v. = wedder-knrren
E. 12 (IV).
jenne (ienne, yenne); de j., derjenige
14 : 31; 66 :10; 70 : 9, u. s. w.
jungher (iunger), in. Jünger 10:17;
22 : 25, u. s. w.
juwe (iuwc), pron. euer 2:24; 4:13;
67 : 27, u. s. w.
kalemle, m. Kalender E. 41 (XLI).
kamer- (komer-) hoff (-houff),m.vesti-
arium 86: 15, 19, u. s. w.
kanne f. E. 37 (XXXV).
capittel, n. (Abschnitt) 9:12, u. s. w.
karcheit, f. parcitas E. 40 (XXXIX).
kargen, adv. parcius E. 41 (XL),
kartusere, pl. Kartäuser E. 5 (1).
castigen (-tyghen), v. castigare 18:8;
56 : 29. castiginge (castigynghe,
castynghynge), f. 14:11: E. 9(11).
kellener, kellerer, m. = keiner E.
33, 34 (XXXI), 40 (XXXIX). kel¬
lerinne, kellersche, f. celleraria E.
34, 33 (XXXI).
clage-sake, f. Grund der Klage E. 51
(LV).
cleder-meyster, m. Kleiderau fseher 86:1.
cledinge, f. vestimenta 86: 2, n. s. w.
klenclicheit,f.inbecillitasE.38(XXXVH).
clerik, m. = klerk E. 58 (LXI).
klockliken, adv. stündlich, omni liora?
E. 17 (VII, 1).
kl oster (cl-), n. monasterium 9:18,
u. s. w. -lüde, pl. cenobita; 8:12;
11: 8, u. s. w.
knellik, adj. debilis, delicatus 67:32;
79:23.
kny, n. = kne 80:18.
kog(h)ele (kaghele), f. = kogel 86:6,
7, 28, u. s. w.
koken, f. = kokene, koke 85:5,
u. s. w. -denst, s. Küchendienst 63:9.
collacien-tid, f. collationes E. 42 (XLII).
eompleten*tid, f. = complete E. 26
(XVII).
konig (dat. konnyghe), in. = konink
2:9; 94:31.
kop; legers kopes (Hs. „kopen“),
ringers kopes, billiger E. 51 (LV),
53 (LVII); yn den kop gan, in capite
respicere, „treffen“ 102:21.
kor (chor), in. (Ort, Personen) 39 : 29;
70 : 30 ; 72 : 6, 10, u. s. w.
Digitized by Google
119
corper, s. corpus 94 : 24.
kraft (nl. kreflfte), f. 18:3.
krenclik, adj. inbecillis, debilis E. 36
(XXXV), *38 (XXXVI).
kristenheyt, f. 37:27. kristen-(cry-
sten-)lude, ]»1. Christen 100 : 6.
lachgelik, adj. — lachlick E. 12 (IV).
lacligent, latent, n. Lachen E. 12
(IV), 20 (VII, 10, 11).
laudes, f. und pl. matutini 36 : 7; 38 : 23,
28, 29, u. s. w. -tyd, f. 42 : 22.
ledder-bom, in. latus scala* 26:11;
27: 13, 14.
leddich-gand, n. otiositas E. 45, 46
(XLV11I).
lefflik, adj. t=s liflik 110: I.
lemksem, lengzeni, adv. ~ lanksam,
lenksem 22 : 21; 70: 29.
lerer, m. doctur 22:4; 37:27; E. 22
(IX).
leser (lezer), m. lector 64:20; 66:1,
u. s. w. less, pl. lectiones 20: 1.
lesterlick, lestrik, adj. vitiosus 95:23;
94:23.
lieh, adv. = like 46:25.
lichtelken,lielitliken, adj. leviter, leicht,
ein wenig 108:28; 109 : 27.
listich (dat. listingen für listigen),
adj. arglistig E. 3 (Prol).
louesanilik, -sumelk, adj. commendati-
cius 97 : 2; 96 : I.
Inst, fern. 29 :17.
lycht-ferych, adj. — licht-verdich35 : 2.
lyppe, f. labiuni 4 : 10.
mad, s. Mass, eniina 68:2.
maget = mach et 104: 19.
malliehte = mach-lichte 105:11.
mandat-dwele, f. Tuch lur das .Man¬
datum“ („dwele mit der de hrodere
de liernle vnde voyte droghen“) E.
36 (XXXV).
mannechant (mannehant), adj. = man-
niger hande 8:14; 104:21.
manyghe, f. = maninge 6:13.
mar, konj. = mer (mit kurzem e!) E.
51 (LV).
matlik, adj. = matelik, mensuratus
E. 51 (LV),
mede-knecht, m. conservus 103 : 3.
mede-besitterc, m.Mithesi tzerE.4 (Prol.).
mede-lident, mitlcidend 8 : 7. -lidich,
adj. compassus E. 32 (XXVII).
men, adv, = min E. 22 (X).
mer(c)kinge, f. considerat ; o E. 36
(XXXIV), 39 (XXXIX), u. s. w.
nier(e)ksain, adj. consideratus 100:29.
meticli (-ych), adj. — maticli 59:3;
E. 34 (XXXI). metig(h)en, adv.
69:4; E. 30 (XXII), u. s. w. met-
liken, metleken, metelken (med-,
-lyken) 58:18; 68:10; E. 46 (XLVI11),
U. 8. W.
meyster-arbeyder, m. artifex 88 : 7, 8.
mevsterlicheit, f. auctoritas E. 38
(XXXVII).
mid = mit 67:6; 42 : 23 ; 78:6.
midde-delen, v. — mede-delen 50:6;
102 : 2 .
middages-refeccie, f. Mittagsmahl E.
37 (XXXV).
middenander, pariter 110:19.
mildecheyt, myldyeheyt, f. Milde, pie-
tas, pius alTectus 12:35; 4:15. mil-
delkeu, adv. E. 38 (XXXVII).
minsheyt, f. humanitas 82:29.
misse-handeling(h)e,r. - mis-h. 102:17.
mixt, s. Brot und Wein, mixtum 62: 15;
66:7.
mon(n)ich, m. --- mon(n)ik 48:5; 79:29.
monnikes-cleth, n. Mönchsgewand
E. 51 (LV).
monster, munster, s. monasterium 82:1;
96:25.
morgen - etent- tid, f. Frühstück E. 42
(XLII). morglien-stnnde, f. matutini
tempus 43: 19.
muclite, impf. = mochte 67:17; 107:29.
murmureren, v. (-eilt, n.) — raurmu-
ren E. 14 (V), 37 (XXXV), u. s. w.
murrech, adj. = murreseh 18:22.
myddel-nacht, f. — midder-nacht 36:1.
mynd, 3 sg. meint E. 62 (LXV).
mysse-deder, in. delinqnens 15:4.
mysselik, adj. verschieden, di versus 10:1.
nacht, präp. = na(ch) 44 :10, 25 u. s. w.
nacht-dock, -doyk, m. lena 87:27;
86 : 25. -metten, f. vigilite 39 : 24;
43:1. -wakynghe, f. dass. 43:23.
na-geuen, v. nachgeben, hinzufügen E.26
(XVII).
na-spreken, v. nachsprechen, respondere
91:30.
nedder-gank.m.oocasus (solis) E. 13(IV).
nedderlyk, adj. niedrig 31:17.
negenteynde, zahlw. 19te E 27 (XVIII).
negentessche, 90ste E. 23 (XIII),
43 (XLI1I). fnegenste, 90ste E. 21
(IX), Schreibfehler?]
Digitized by Google
120
nich (nych) — nicht 2 :18; 7 : 19. u. s. w.
(9 mal), niclitcn nicht eil, mm
E. 30 (XXIII), 36 (XXXIII), U. s. w.
noc — noch 96:20. noch .. edder 10:15.
noch teil, adhuc, noch 6 : 28.
noch, für nach 97:29.
nocturne, f. 37: 32, u. s. w. nocturnen-
tid, f. nocturna* vigilüe E. 25 (XVI).
none(n)-tid, f. Mittagszeit 52:14, 15;
68 : 28, u. s. w.
novicie, s. 90: 1; 91 : 11, u. s. w.
nowheit, f. parcitas E. 40 (XXXIX).
nuftych, adj. = vornuftich 14:8.
nnmmcnen, v. — nomen 99:14.
nygelkcn, udv. = uieliken E. 53(LVIII).
offereringe, f. (zu offereren) s offe-
ringe E. 55 (LIX).
orsaken, v. Anlass zur Klage mdunen
14:28.
orwelk, pron. jemand 88: 10.
osel, n. — ossel 69: 2.
othmodclken, adv. = otmodelikcn
E. 15 (VII).
mur-etycn, ad j. multum edax 19:23.
ouer-eyn, adv. überein 48:18.
oner-hebben, v. exaltare HK): 16.
ovcrlik — overlich 44:29; 46:25.
ouer-kranck, adj. dehilis. sehr schwach
65:14.
oner-vlodich, adj.supertluus, übermässig
(im Essen) 94 : 22.
ouer-weldich (ancr-, -dycli), adj. pne-
valens E. 7 (II). o. werden, pra;-
valere 100:7.
pleges-lndc, pl. Pfleger E. 38 (XXXVI).
prime-stnmle, f. prima horaE.25(XXll).
psalm(e). m. — salme 44:26; 46:8,
23, u. s. w psalm-singinghc. f. 46:24.
psalter, m. ~ »alter 48:2, u. s. w.
pulpete, n. (dat.) — pnlpite E. 21 (IX).
radesschop. s. = redcschop E 13 (IV).
recht-ghe!o(e)uet, adj.catholieus 110:31. \
recht-vorsniadingc, f. Verachtung des
Rechtes 96 :22.
redelk, adj. = redelik 6:33, u. s. w.
red(d)elken, adv. 17:21: 102:27,
u. s. w.
respons, s., -sorien, pl. responsorium,
-ia 44 : 10; 46 : 20 ; 37 : 28. n. s. w.
reyninghe, f. Reinigung.Waschen 63:12.
ringh-niodich, adj. pusillanimus E. 46
(XLVI1I).
romessch, adj. Romanus 41: 18; E. 24
(XIII).
roper, m. damosus 34:6. froperende,
für ropemle? oder roperne? clamo-
sus E. 20 (VII, 11)1.
runatftich, adj. zum Gcllüster geneigt
E. 12 (IV).'
rychtegen, v. dirigere 32:31.
rydderlikcn, adv. ritterlich 3:11.
rypelieit = ripicheit, maturitas E. 64
(LXVI).
sak, f. = »ake 94: 4.
»alm, m. »alme, psalmus 46:1.
»amen, adv. — »aniene 98:6.
»amitichevt (-ty-), f. = sachticheit
12:34;* 30 :9.
»anilinghe, »ainnighe, f. »amninge
75 : 2; 91 : 14, u. s. w.; 89 : 24: 91 : 29.
sarabayten, pl. sarabaitm 8:20; 10:3.
scapen-stal. s. — schape-stal 8:25.
sehap-herde, s. ovilia, Schafhürde
9:30.
»cha, schastu — schal, »chalstn 17:8;
E. 26 (XVII); R. 27:2.
sehallickhuftich, adj. — »chalkaftich
61 : 18.
schar, s. — schare 90:31.
seheringc (sehaeringhe, Hs. ,,schaere-
ringhe* 4 ), f. tonsura 9:29; E. 5 (1).
»chnndynge, f. suasiones 14:19.
»chymp-wort. s. scurrilitas 25:18.
»ehvnbar, adj. pra*darus 2:10.
scl-* = sl- 8:28; 24 : 26; 44 : 33; 50 : 29.
»edegen. adv. morose, langsam E. 43
(Xldll).
seer, adv. -M, sere 80:2o.
senen? oder Schreibfehler für seien?
pl. tunes 50:22.
»exten-tid (-tyd), f. sexta lmra 52: 14,
u. s. w.
»erste, zahlw. = »este 33:13.
slit = sliht, adv. 93:23.
»lutinge, f. claustra, eingeschlossener
Raum, Einfriedigung E. 13 (IV),
65 (LXVII).
»o, pron. - se, eam 111:19.
»odelk ~ »odau, »olk 71:16. vgl.
al-»odelk.
»ondagea-mettene, f. Sountagsmesse
44:27.
sorchnoldycht, adj. =r -dich 55: 7.
»ostich, zahlw. („vervnsostieh“) ~ 808-
tieh 59 (LX1II), 60 (LXIV). »os-
tigeste, 60ste E. 23 (XI11).
souenteynde, zalilw. 17te E. 27 (XVIII).
Digitized by CjOOQle
121
spalm, m. — salme 44:20, 26, u. s. w.
sprakerne, adj. = sprekerne E. 20
(VII, 9).
spylde, s. Verschwendung (als Subjekt)
66:26.
spysinge, f. refectio E. 39 (XXXIX).
stalen, pl. Sprossen (der Leiter) 26 : 12.
starflik, adj. — sterflik E. 4 (Pro!.),
stedeghen, v. gestatten 89 : 25.
stid-modich, adj. contumax 109 : 32.
stilliken (-lyken), stilken, adv. cum
(sunnno) silentio, 41:30; 82:4; 83:4.
studeren, v. 77 : 31; 78 : 21.
stummen, v.; pass, obnmtescere 25:4.
suckafTtich, adj. = suchtaftich, mors
bidus E. 33 (XXVIII).
suluest sulve, selbst 13:10; 17:7;
19:26; 23:25, u. s. w.
sumeren, adj. negligens 28:9.
sunderk, adj. = sunderich 64: 5. sun¬
derlich — snnderlik, peculiaris E.
52 (LV). sunderynghe, f. Absonde¬
rung 53:6.
swerenisse, f. = swernisse 8:4.
syd-bocm, m. latus (sealm) 26: 10.
syn, n». sententia, Spruch 23: 18.
synde — sende (zu sen, v.) 107:5;
E. 65 (LXVI11); vgl. E. 40 (XL, „an
tho synde“).
teken, n.; hebben ore t., ordines suos
consequi 98:25.
tempereringe, f. = temperinge 86: 3.
tcrcie, tertie, f. ii tertia [horal 42 :11,
23; 47:2, u. s. w. tercien-tid, f. E.
45, 46 (XLVIII).
testament,-mente, n. testamen tu m 36:22;
38:2; E. 8 (II), 22 (IX), u. s. w.
te-tenghen, für to-tenghen? oder für
tenghen? 39:19.
teyken, n. = teken 49 : 26; 61: 31.
tho-varne, adv. = tovnren 101:10.
thut, für tucht 93:27; 107:9, 12.
tid, f.; na tyden = na der tit E. 1
(Pro}.).
tidicheit, f. temperies, (von der Jahres¬
zeit abhängige) Beschaffenheit; iiberh.:
Temperatur E. 51 (LV).
to- (tho-) achten, v. 1) deputare, zu¬
denken, bestimmen (etwas für je¬
mand) 65 :10. 2) reputare, zulegen,
zuschreihen 19 : 27.
to-borliken, adv. gebührlich E. 48 (L).
togentleken, adv. — togenliken 50:29.
to-kemden to-komenden, künftigen
29:29.
to-kosinghe, f. collationes 112 :1.
tom = to dem 46 : 4, 33 ; 71:24. tor,
tore — to der(e) 46:2, 15, 19;
36:9.
to-okinge, f. augmentatio E. 10 (II).
to-rekenen, v. consignare E.36 (XXXV).
to- (tho-) sammede, adv. — to - sum¬
mende 72 : 13; 99: 20. toszammcnde-
sprekent,n. collationes E.68(LXX1II).
to-vog(h)en, v. retl. und intr. sich ge¬
sellen, sich anschliessen. jungi 53:22;
54:1; E. 47 (XLVIII, „ok schal de
ene deme anderen nicht to-fogen“).
to-vorlaten, n. spes 30:16.
to-wiken, v. discedere E. 4 (Pro!.),
to-wunskinge, f. adoptio E. 7 (II).
trachtliken, adv. = trachliken 22 : 21.
tuc{h)tig(h)en, adv. houeste 94:25.
twe-schelinge,-scheldinghe, f. 102:10;
103:10.
twey-dre ginge, f. dissentio E. 62 (LXV).
twiutigeste, twintichteste, zahlw.20ste
E. 27 (XVIII).
tyghen, präp. = tegen 108:29.
vmbeschedene, adj. = unbescheden
E. 66 (LXX).
vmme-drenen, zurückgewiesen 88:25.
vmme-szoken, v. durchsuchen E. 52 (LV).
vmme-vanghen, v. amplecti (delitias)
18:8.
vn-beschedelken, adv. = un-besche-
de(n)liken 109:11.
vnd : vnde 8:18, 27.
vnder-dau, suhst. Untergebner 102 :19.
vnder-ghan, v. uutergehen 21:18. -gank,
m. occasus (solis) 20:15; E. 13 (IV).
vnder-langhens, adv. — -langen, -langes
109:16.
vnde[r]-raden, v. persuadere 68 : 9.
vnder-sliken, v. subripere 69 : 8.
vnderual, s. interval 36 : 6.
vnder-wisen, interdum, „unter Um¬
ständen - E. 15 (VI).
vn-douwe, f indigeries E. 40 (XXXIX).
vn-frochtlick, adj. furchtlos 3:19.
vn-fromsam, adj. schädlich E. 9 (II).
vn-fullenbracht (-vullenbrocht), -wul-
bracht, imperfectus 23:6; E. 13
(V); A. 22:6.
vn-gelikede, s. iniuria E. 53 (LVIII).
vn-horsamheyt, i inobedientia 3:8.
vn-lych, n. iniuria 30:8.
vn-mog(h)elicheit (-heyt), f. inbecillitas,
Unfähigkeit, Schwäche 106:16; E.
4 (Prol ), 47 (XLVIII).
Digitized by
Google
122
vn-ordclken, adv. — nnordeliken 58 : 9.
vn-ramen, adv. — un-ramelinges74 : 16.
vn-redelken, adv. = unredeliken 58:8.
vn-renliken, -reynleken, adv. r- un-
reineliken E. 35 (XXXII); A. 60 : 3.
vn-schuldynghe, f. = entschuldige
51:29.
vn-temelk, adj. = -temelik K. 15 (Vl\
vnt-setten, v. ent-s., degradare 98 : 6.
vnt-stunt (zu ent-stan), entstand 15 : 7.
yn-vdsprekelik, adj. inenurrabilis 8:5.
vn-vellech, adj. incompetens. unpassend,
ungeeignet (vgl. vellich) 78:18.
-vellichliken (-lech-), absurdum
102 : 12 .
vn-wersem, adj. — nn-wertsam, tur-
bulentus 59: 4.
vn-willigen, adv. tarde E. 14 (V).
vp-dregen, v. retl. decipi E. 56 (MX).
vt(h)ercn, v. exuere, befreien 102:15.
vtericheit, f. extremitas E. 19 (VII,6).
yth-lenen (vd-lezen), v. ex integro
legere 78:8.
yt-wanderen, v. in via dirigi 86:22.
vaders-lant, n. - yaderlant 112:6.
van-keren, v. avertere E. 38 1 XXXVIII).
vasten-lcuent, n. Fastenleben 79 : 29,30.
ueleheyt, f. - velheit 51:18.
vel (veel, vele) mer (meer), vielmehr
96:8; 100:26; 110: 14.
venie, f.; sick strecken in de langhen
venien, prostratue jacere 72 : 28.
verch, für versch 44:11.
versikel (-sykel), n. versiculum 36 :15;
40: 13, u. s w.
vertigeste, zablw. 40ste E. 24 (XIII),
u. s. w.
vervarnheit, f. = vorvarenheit 93:22.
yernernighen, v. = vorvernen 75 : 8.
vesper-(p)salm, in. psalmus vesper-
tinns 47:14; E. 27 (XVI11).
vesterie, f. vestiarium E. 51 (LV), 55
(LVIII).
veyr, zahlw. = ver 9:13* 39:12, u. s. w.
villichte; mochte v. aat, vielleicht
94:19.
vleysch, s. = vlesch 9:23; 53:27.
flisch-etent, n. carnium usus E. 38
(XXXVI).
flitigen, vlytelken, adv. = vlitcliken
E. 34 (XXXI), 50 (MII); B. 21 :27.
flynsz, mask. („vppe den llynsz*
„vp den steyn“) E. 3 (Prol.).
vogen, v. intr. sociari E. 43 (LXIII,
„nicht vorineten by de singenden
vogen 4 *), 49 (MII. „to szammende
vogen“, sihi sociari). vgl. to-vogen.
volg(h )en, v. mit Acc. 99 : 28; E. 11 ( III\
u. s. w.
vor-bewaren, v. pra-cavere 106 : 23.
vordoninieren, adj. prodigus 59:5.
vordompnisse, f. = -domeuisse 10.3: 21.
vordroten, s. tristitia, gravis labor
(— vordreten) 62:6, 17.
vorgettereuheit i-gh-, -heyt >, f. ohlivio,
Vergesslichkeit 27 : 18; E. 16 ) VII,1).
vorharden, v. Irans, ohdurare 2:24.
vorhomodigen, v. rell. superbire E.
63 (LXV).
vor k undi n ge, f. = yorkundiginge
76 : 1.
vorlicheit, f. (= varlicheit) terror,
einschüchternde Rede E. 9 (II).
vorlichtigen, v. ^ vorlichten II, 1
E. 56 ( LX).
vorniannighe, f. vormaninge 3:5.
vormensamg(h)en, -meynsanimen, v,
— -mensamen 80 : 27; 72 : 26.
vormeteeheyt, f. ~ -meten(ic)heit
16:14. -metelken, adv. — -meteli-
ken E. 11 (III), u. s. w.
voroueren, v. augere E. 40 (XXXIX).
vor-prediken, vore-predeghen, v. pre-
dicare 13: 10; 12: 12.
vorsehrecken, v. intr. erschrecken
7:37. .
voi^nadelk, adj. = -sniadelik E. 9 (II). JS
vorsniedere, pl. contemnentes 14 : 3.
yorsokinge, f. probatio E. 5 (I).
vorstoringe, f. Storung E. 44 (XLV).
vorsumer, m., -sumeren, adj. negligens
14:13; 70:31; 78:20; il2:5. -su-
melk (ver-), adj. = -sumelik 71:34;
E. 9 (II), u. s. w. -sumelken, adv. =
-sumeliken 61:4. -suminge (-yenge\
f. neglectus, negligentia 39 : 29; E. 47
(XMX).
vorswynder, m. (ex)stirpator 58:17.
vorsychtlyken, adv. provide 17: 20.
vorszamminge. f. — -sam(me)linge
E. 26 (XVII).
vorveringe, f. terror, einschiichternde
Rede 12:33.
vor-voytlinge, votlinge, pl. pedules
E. 51, 52 (LV).
freuenleme — vreueleme (adj. dat.)
23:23.
vrichdach, m. = vri-dach 69:23.
vrochtefnt]. n. fermentum 10:16.
vrochtliken (frochtlykeu), adv. trepide
22 : 21 .
vromelken. adv. = vromeliken 46 : 43.
Digitized by
Google
123
vronwde, s. = vrouwede 81 :7, 10.
vrygelken, adv. = vrigeliken 9o : io.
fryg-kor, m. arbitrium, lroie Wahl,
Outdiinkeu 28 : 14.
vul-dedicheit,f. sat siuctioE. 32(XXVII).
Vül-modyeh, adj. superbns 15 :10.
wapentor, s. armn, WafTnung 2: 10.
warsettinghe, f. (Hs. „des gotliken
war settingbe“) — vorsettinghe,
auetoritns 86:22 (war- l'iir vor-
aucli 92:22).
wasch, ra. — wasche rie: holden
svnen w., vacare otio ant fabulis
78:13.
w r edder-keuelek, -kinesch, adj. • =
-kivich 108:24; E. 12 (IV).
W’edder-konich, adj. con tentiosus 109:22.
wedder-lateml, n. indigeries E. 40
(XXXIX).
wedder-mnrrent, n. Widerknurren
23:29.
wedder-sordeschen ? adv. proterve
16:25.
wedder-stanwinge, f. Widerstand, Wi¬
derwärtigkeit, contrarne res 30:8.
wegene; der w. — van der w., des¬
wegen E. 15 (VI), 28 (XIX), n. s. w.
de w. E. 29 (XXI).
i wente worvmme, w. w. dat, quippe
2\ 90:33; 91:35.
wento -- went(e) to 108:8.
werd(d)er- wedder- 23: 31; 31:11.
werder-settich, adj. contrarius, wider¬
wärtig 31 : II.
weret (werit were it) dat, wenn
6:33; 50:8; 97 : 15, u. s. w.
werken-dacli, m. werkel-dach
40:5, 6.
wenn, für warm 87:4.
wert, l'iir wart 30 : 5; were it 95 : 27.
willen (wyllen), v., zur Umschreibung
des negierten Imperativs(Latiuismus)
5:1; E. 2 (Urol.).
willich — vil-licht(e) 97: 15.
wisselken, adv. ^ wisliken 100:19.
wontlik - w r onlik, adj. gewöhnlich
E. 28 (XVIII).
wnllen-boyte, f. satisfactio 72:10.
wylliken, adv. - willichliken, wil¬
ligen 100:9.
wys-sagen, v.; part. securus 30: 16.
ydelk, adj. otiosus, eitel 24:18. y-
delcheyt, 1*. idelicheit 71:28.
ye-w-elk, pron. unusijuisque 15:22; 45:6.
yf — ift, wenn 23: 1.
yn-w'onynghe, 1 *. Einwohnen 7:22.
yseren, adj. - isern 58: 32.
yte, pron. it 74 : 23.
Einige oben nicht aufgenommene Fremdwörter
(grösstenteils aus E.).
abstinencie, f. 47 (XLIX). aduleren, v. adulari 63 (LXV). amen A. 110:19 u. s. w.
bencdiccie. -dictie, f. 21 (IX); H. 39: 17, u. 8. w.
cantiken, pl. A. 48:6. cerimonie, f. 24 (XIII). elausnle, f. 24 (XIII). collacie
(-eye), f. A. 70:6, u. s. w. collecte, f. (Gebet) 22 (IX), u. s. w. com-
memoitti ie, f. 26 (XVII). comnmnie. f. B. 67:10, u. s. w. concluderen,
v. 64 (LXV II). congregacie, 1*. 13 (IV), u. s. w. continueren, v. 41
(XLI). conuersercn, v. 6 (I). cuculle, f. knlle 51 (LV).
decane(n), pl. 29 (XXI). defenderen, v. 65 (LXIX). disciplinc, f. 9 (II). 58
(LXI1). dispensereil, v. 29 (XXVI). distin(c)tie, f. 46 (XLVIII). aiui-
deren, v. 27 (XVIII).
edificeren, v. 6 (I). excommanicacie, f. 31 (XXVI). excommnniceren, v. B.
81:30, u. s. w. excuseren, v. 64 (LXVI).
Digitized by i^.ooq le
i
124
glorie, f. B. 3:22; E. 1 (Prol.). glorificeren, v. 53 (LVII). gracie, f. 29 (XX).
höre, f. A. 44:21, u. 8. w. humilieren, v. 28 (VX11I).
institueren, v. 23 (XI).
kalcnde, „der erste“ 45 (XLVI1I).
leccie, leetie, lexie, f. A. 36:4, 17; 38:14; B. 39: 18, u. s. w.
malediccie, 1‘. 11 (IV). mediterent, n. 21 (VIII).
oblacie, f. 56 (MX), ordinacie, 1’. 56 (LX). ,
peticie, f. 54 (LVIII), 56 (LIX). promoueren, v. 58 (LXI1). prosterneren, v.
55 (LV1II).
relaxeren, v. 56 (LX). religie, f. (Klosterleben) 59 (LXLII). ressponderen, v.
23 (XI), 24 (XIII). reuereucie, f. 63 (LXV).
saluteren, v. 50 (LIII). solneren, v. 24 (XIII).
tabernacal, -nakel, s. 2, 3, 4 (Prol.).
Druck von Ernst Fischer, Wolfenbüttel.
Digitized by C^ooQle
Digitized by v^-ooQle
COLUMBIA UNIVERSITY LIBRARY
This h<K' ,r i« ^ :,n '" W'*'” , «v? 1
expr*
Digitized by v^ooQle
1'.' n 5
<\l
O*
C>J
in
X>
m
>*■
o
• m
psi ro
m >r
o* co
ERITTLE DO NOT.
FHOTOCOPY '
Digitized by v^.ooQle